ΝΙΚΟΣ ΓΟΥΣΓΟΥΝΗΣ

Η Meta απέλυσε τον τελευταίο μήνα περίπου 8.000 εργαζομένους, σχεδόν το 10% του ανθρώπινου δυναμικού της. Παράλληλα, ο Mark Zuckerberg έστειλε εσωτερικό σημείωμα ζητώντας από τους απομείναντες να συμμετάσχουν σε ένα νέο εταιρικό hackathon, δηλαδή έναν μαραθώνιο ευρηματικής κατασκευής.

Η λέξη «hack» στη διάλεκτο των πρώτων προγραμματιστών του MIT σήμαινε την έξυπνη, ανατρεπτική λύση, το κομψό τέχνασμα που παρακάμπτει τους κανονικούς δρόμους, πριν ο Τύπος τη μετατρέψει σε συνώνυμο της εισβολής και του εγκλήματος. Ο hacker ήταν αρχικά τιμητικός τίτλος: ο ευρηματικός τεχνίτης-αρτίστας, όχι ο κυβερνοεγκληματίας.

Η αντίδραση των εργαζομένων ήταν παγωμένη. Πολλοί απάντησαν ότι δεν έχουν καν τη δυνατότητα να ανταποκριθούν στις καθημερινές τους υποχρεώσεις, πόσο μάλλον σε προαιρετικές πρωτοβουλίες καινοτομίας.

Το περιστατικό δεν είναι απλώς μια ανθρωπιστική νότα για τις συνθήκες εργασίας στη Silicon Valley. Είναι ένα διδακτικό πρότυπο για μια βαθύτερη αντίφαση που διαπερνά σήμερα τον κόσμο των μεγάλων τεχνολογικών κολοσσών.

Και η αντίφαση έχει σαρκαστική γεύση: ο Zuckerberg ζητούσε ακριβώς εκείνο το πνεύμα της ελεύθερης, ανατρεπτικής σκέψης που κρύβεται στη ρίζα της λέξης «hack», από ανθρώπους που μόλις είχαν υποταχθεί στην πιο ασφυκτική εταιρική πειθαρχία. Σαν να ζητάς από κάποιον που μόλις του φόρεσαν χειροπέδες να χορέψει ελεύθερα.

Στη σύγχρονη διαχείριση εταιρειών κυριαρχεί η έννοια της «ευθυγράμμισης» (alignment): οι εργαζόμενοι καλούνται να υιοθετήσουν τους στόχους της εταιρικής στρατηγικής, να ρυθμίσουν τον ρυθμό και την κατεύθυνσή τους βάσει αποφάσεων που λαμβάνονται σε επίπεδα αόρατα σε αυτούς.

Στην περίπτωση της Meta, η ευθυγράμμιση έχει σαφές περιεχόμενο: «όλοι στρεφόμαστε στο AI, τώρα, χωρίς αναβολή, με όποιο κόστος απαιτείται». Εκ πρώτης όψεως, η λογική αυτή φαίνεται ορθολογικά συνεκτική. Στρατηγική κατεύθυνση, ξεκάθαρη προτεραιότητα, δέσμευση πόρων. Τι θα μπορούσε να πάει στραβά;

Το πρόβλημα εντοπίζεται ακριβώς εκεί όπου η ευθυγράμμιση συγχέεται με την εναρμόνιση. Η εναρμόνιση δεν είναι επιβολή κατεύθυνσης από πάνω. Είναι η εσωτερικευμένη, βιωμένη σύμπραξη του ατόμου με ένα σκοπό που κατανοεί, αποδέχεται και αισθάνεται δικό του.

Η ευθυγράμμιση μπορεί να παραχθεί μηχανικά: με οδηγίες, αναδιαρθρώσεις, απολύσεις, νέους τίτλους θέσεων. Η εναρμόνιση δεν παράγεται με εντολή. Αναδύεται, ή δεν αναδύεται καθόλου.

Στη Meta, οι εργαζόμενοι που απέμειναν βρέθηκαν να φέρουν διπλό βάρος: τις δικές τους ευθύνες εμπλουτισμένες με καθήκοντα εκπαίδευσης και αξιολόγησης μοντέλων AI, σε συρρικνωμένες ομάδες, υπό αυξημένη πίεση αποτελεσμάτων.

Σε αυτό το περιβάλλον, ο Zuckerberg ζήτησε εθελοντική δημιουργικότητα. Ζήτησε από ανθρώπους που έχουν υποχρεωτικά ευθυγραμμιστεί να λειτουργήσουν σαν ελεύθερα δημιουργικά υποκείμενα. Η αντίφαση είναι δομική, όχι διαχειριστική.

Ο Max Weber, αναλύοντας τη γραφειοκρατική οργάνωση, περιέγραψε με ακρίβεια το εξής παράδοξο: ο ορθολογισμός των θεσμών τείνει να παράγει αποτελεσματικότητα μόνο όταν συνυπάρχει με κάποια μορφή εσωτερικής νομιμοποίησης από τους ίδιους τους φορείς του.

Χωρίς αυτό, η γραφειοκρατική μηχανή λειτουργεί, αλλά παράγει εξαντλημένους εκτελεστές, όχι δημιουργούς. Αυτό ακριβώς φαίνεται να συμβαίνει σήμερα στη Meta.

Η δημιουργικότητα δεν είναι παροχή που αφαιρείς και επαναφέρεις κατά βούληση. Δεν «ενεργοποιείται» με ένα εσωτερικό memo. Συνδέεται αδιάρρηκτα με αίσθημα ασφάλειας, αναγνώρισης, νοήματος.

Όταν αυτά απουσιάζουν και στη θέση τους τοποθετείται μόνο η επιταγή της ευθυγράμμισης, ο εργαζόμενος μετατρέπεται σε ό,τι η τεχνολογική βιομηχανία αποκαλεί περιφρονητικά «resource»: έναν διαθέσιμο πόρο που κατανέμεται, ανακατανέμεται και αντικαθίσταται.

Εδώ έγκειται η κεντρική αντίφαση της εποχής μας. Οι εταιρείες που επενδύουν πιο επιθετικά στο AI, στη μηχανή που υπόσχεται να αντικαταστήσει την ανθρώπινη δημιουργικότητα, καταλήγουν ταυτόχρονα να αποδυναμώνουν ακριβώς αυτή τη δημιουργικότητα μέσα στις ίδιες τους τις δομές.

Απολύουν ανθρώπους για να χρηματοδοτήσουν μοντέλα που υποτίθεται θα αναπληρώσουν τις ανθρώπινες ικανότητες, ενώ ταυτόχρονα ζητούν από τους απομείναντες να επιδείξουν ακριβώς εκείνη την ικανότητα που κανένα μοντέλο δεν μπορεί να παράγει: τη σπινθήρα της εθελοντικής έμπνευσης.

Ο Zuckerberg, στο ίδιο εκείνο σημείωμα, αναγνώρισε ότι «έχουμε κάνει λάθη και σχεδόν σίγουρα θα κάνουμε κι άλλα». Μια δήλωση που αποκαλύπτει έναν ηγέτη που διαχειρίζεται μια τριβή την οποία δεν εννοιολογεί πλήρως.

Διότι δεν πρόκειται για λάθη διαχείρισης που διορθώνονται με καλύτερο σχεδιασμό. Πρόκειται για δομική αντίφαση μεταξύ δύο λογικών: της λογικής της ευθυγράμμισης και της λογικής της εναρμόνισης.

Η πρώτη παράγει συμμόρφωση. Η δεύτερη παράγει δέσμευση. Και μόνο η δεύτερη τρέφει πραγματική δημιουργικότητα.

Το hackathon δεν ήταν λάθος ιδέα. Ήταν η σωστή ιδέα στο λάθος περιβάλλον. Και αυτό, ακριβώς, είναι το μάθημα.

Πηγή: