Η Ιστορία, που συχνά λησμονεί αλλά ουδέποτε παραγράφει, χτύπησε την πόρτα ενός εκ των τελευταίων ζώντων θρύλων της ευρωπαϊκής διπλωματίας. Στο εδώλιο του δικαστηρίου των Βρυξελλών δεν κάθεται μόνο ένας 93χρονος πρώην Επίτροπος και γόνος ευγενών· κάθεται η ίδια η αποικιοκρατική συνείδηση μιας ηπείρου που οικοδόμησε την ευημερία της πάνω στις στάχτες των δικών της εγκλημάτων. Η παραπομπή του Ετιέν Νταβινιόν για τη δολοφονία του Πατρίς Λουμούμπα το 1961, αποτελεί μια ρωγμή στο πέπλο της λήθης, μια απόπειρα να διαλυθεί το σκοτάδι που καλύπτει μια εκτέλεση που στάθηκε σταθμός για τη μοίρα της Αφρικής.

Το χρονικό μιας προαναγγελθείσας θυσίας

Ο Πατρίς Λουμούμπα δεν υπήρξε απλώς ο πρώτος εκλεγμένος πρωθυπουργός του Κονγκό. Ήταν η ενσάρκωση μιας ηπείρου που τολμούσε να κοιτάξει τη Δύση στα μάτια, διεκδικώντας τον ορυκτό πλούτο της, δηλαδή το κοβάλτιο, τον χρυσό και το ουράνιο, για τον λαό της. Αυτό το «θράσος», στο αποκορύφωμα του Ψυχρού Πολέμου, μετατράπηκε τελικά σε μια θανατική καταδίκη. Η κυβέρνησή του άντεξε μόλις τρεις μήνες πριν ανατραπεί από βελγοκίνητους αυτονομιστές. Η εξόντωση του Λουμούμπα υπήρξε το προοίμιο μιας ατέρμονης νύχτας δικτατοριών και εμφυλίων για την πολύπαθη χώρα.

Το 2002, το βελγικό κοινοβούλιο παραδέχθηκε την ηθική ευθύνη του κράτους του. Όμως, οι λέξεις παραμένουν κενό γράμμα όταν δεν υποβάλλονται στη βάσανο της πραγματικής δικαιοσύνης. Σήμερα, ο Νταβινιόν (τότε νεαρός, φιλόδοξος διπλωμάτης) κατηγορείται για συμμετοχή στην παράνομη κράτηση και μεταφορά του Λουμούμπα, καθώς και για την υποβολή του σε εξευτελιστική μεταχείριση. Είναι ο τελευταίος των δέκα υπόπτων που παραμένει στη ζωή, το μοναδικό νήμα που συνδέει το σήμερα με εκείνη τη νύχτα της 17ης Ιανουαρίου 1961.

Damnatio memoriae ή το βασίλειο της φρίκης

Υπάρχουν λεπτομέρειες που η ανθρώπινη λογική αδυνατεί να αφομοιώσει. Η ομολογία του αστυνομικού Τζέραρντ Σούτε, δεκαετίες αργότερα, περιέγραψε μια κτηνωδία που υπερβαίνει τα όρια της φαντασίας. Το σώμα του Λουμούμπα διαμελίστηκε με σιδεροπρίονο και τα υπολείμματα βυθίστηκαν σε οξύ για να εξαφανιστεί κάθε ίχνος του, πρακτική που θυμίζει το φρικώδες damnatio memoriae των Ρωμαίων, δηλαδή την πλήρη εξάλειψη της ύπαρξης του ατόμου από την ιστορία. «Έπρεπε να μεθύσουμε για να πάρουμε θάρρος», είχε παραδεχθεί κυνικά ο Σουτέ. Από τον άνθρωπο που οραματίστηκε μια ελεύθερη Αφρική, απέμειναν μόνο μερικά δόντια, ένα μακάβριο «τρόπαιο» που επεστράφη στην Κινσάσα μόλις το 2022, κλεισμένο σε ένα φέρετρο που συμβόλιζε τη δειλή μεταμέλεια των Βρυξελλών για το αποικιοκρατικό παρελθόν της.

Η δίκη του Νταβινιόν επεκτείνεται και στις δολοφονίες των στενών συνεργατών του Λουμούμπα, Μορίς Μπολό και Ζοζέφ Οκιτό, αναδεικνύοντας ένα ευρύτερο σχέδιο πολιτικής κάθαρσης. Για την εγγονή του Λουμούμπα, Γιέμα, αυτή η εξέλιξη είναι «ένα βήμα προς τη σωστή κατεύθυνση» όπως δήλωσε στο Reuters. Είναι η στιγμή που η αλήθεια παύει να αποτελεί αντικείμενο ιστορικής έρευνας και μετατρέπεται σε κατηγορητήριο.

Ο «κόμης» και το βάρος της κληρονομιάς

Ο Ετιέν Νταβινιόν δεν είναι μια τυχαία προσωπικότητα. Γόνος ευγενών, γιος διπλωμάτη που υπηρέτησε στο Βερολίνο του Γ’ Ράιχ, έχτισε μια καριέρα που τον έφερε στις υψηλότερες βαθμίδες της Ευρωπαϊκής γραφειοκρατίας και στα διοικητικά συμβούλια επιχειρηματικών κολοσσών. Ένας άνθρωπος που συνομιλούσε με τον Κίσινγκερ και τον Ντελόρ, τιμημένος με τον τίτλο του κόμη το 2018.

Ωστόσο, ένα τηλεγράφημα του Σεπτεμβρίου 1960 που ήρθε στη δημοσιότητα κατά τη κοινοβουλευτική διερεύνηση του  ζητήματος εξέθεσε τον Νταβινιόν. «Πρωταρχικό πρόβλημα φαίνεται η απομάκρυνση του Λουμούμπα», έγραφε τότε ως νεαρός. Η δική του εκδοχή περί απλού «παρατηρητή» συγκρούεται πλέον με τα στοιχεία της εισαγγελίας. Η ανάγκη του να έχει «τον έλεγχο της ζωής του», ως απάντηση στην «αδικία» που ένιωσε ότι υπέστη ο πατέρας του μετά τον πόλεμο, φαίνεται πως τον κατέστησε αρχιτέκτονα, αν όχι απλώς συμμέτοχο, σε μια ιστορική αδικία βγαλμένη από τις σκοτεινές σελίδες της αποικιοκρατίας.

Το φάντασμα του Λουμούμπα

Η δίκη στις Βρυξέλλες αποτελεί μια υπενθύμιση ότι η αποικιοκρατία δεν είναι μια κλειστή σελίδα στην ανθρώπινη ιστορία, αλλά μια πληγή που εξακολουθεί να αιμορραγεί και στο παρόν. Όταν το Βέλγιο δικάζει έναν από τους επιφανέστερους πολίτες του για γεγονότα που συνέβησαν πριν από 65 χρόνια, δεν δικάζει μόνο έναν άνθρωπο. Δικάζει, έστω και καθυστερημένα, το σύστημα εκείνο που θεωρούσε τις ανθρώπινες ζωές ως αναλώσιμα πιόνια στη σκακιέρα των μεγάλων συμφερόντων.

Το αν ο 93χρονος κόμης θα καταδικαστεί έχει τη δική του σημασία, όμως η ουσιαστική νίκη έχει ήδη καταγραφεί. Το φάντασμα του Πατρίς Λουμούμπα δεν «στοιχειώνει» πλέον μόνο τα δάση του Κονγκό, αλλά και τους διαδρόμους της ευρωπαϊκής δικαιοσύνης, απαιτώντας τη φανέρωση της αλήθειας και την απόδοση της δικαιοσύνης.