Σε μια πρωτοφανή κίνηση για την αντιμετώπιση της κρίσης επιζωοτίας που πλήττει τη Λέσβο προχωρά η κυβέρνηση.
Με τροπολογία που κατατέθηκε προχθές το βράδυ σε νομοσχέδιο του υπουργείου Κλιματικής Κρίσης και Πολιτικής Προστασίας, δίνει τον υπηρεσιακό και επιχειρησιακό έλεγχο στον στρατό, ομολογώντας έτσι και εμμέσως την πλήρη αποτυχία της να φέρει εις πέρας την αποστολή της με πολιτικά μέσα και τρόπο.
Ο «στρατιωτικός νόμος» που επιβάλλει στη Λέσβο και ειδικά επί των κτηνοτρόφων και των αρμόδιων υπηρεσιών συνοδεύεται και από χρηματοδότηση ύψους 3.000.000 ευρώ προς την Περιφέρεια Βορείου Αιγαίου, με τη διευκρίνιση όμως ότι τα χρήματα αυτά θα αναλωθούν σε δαπάνες για τις επιχειρήσεις του στρατού στο πεδίο. Μέσω της τροπολογίας αυτής, το υπουργείο Αγροτικής Ανάπτυξης διατηρεί τον στρατηγικό σχεδιασμό αντιμετώπισης της κρίσης, αφήνοντας στους λοχαγούς και τους ταγματάρχες τη «βρόμικη δουλειά» της εφαρμογής του. Δηλαδή το γενικό πρόσταγμα για την εφαρμογή μαζικών θανατώσεων, μαζικών ταφών, απολυμάνσεων, την οριοθέτηση ζωνών προστασίας και επιτήρησης κ.ά. θα το έχει πλέον ο εκάστοτε αξιωματικός του στρατού που θα ορίζει το υπουργείο Εθνικής Αμυνας. Ο συγκεκριμένος αξιωματικός θα έχει τη δικαιοδοσία να εκδίδει άμεσες και δεσμευτικές εντολές προς όλες τις εμπλεκόμενες δημόσιες υπηρεσίες, τους τοπικούς φορείς και τις κτηνιατρικές αρχές της Λέσβου, παρακάμπτοντας κάθε άλλη υπηρεσιακή διαδικασία.
Βαριά πρόστιμα
Σύμφωνα με όσα έχουν γίνει γνωστά, προβλέπεται ακόμα και σειρά πειθαρχικών διώξεων με βαριά πρόστιμα για όσους αρνηθούν την εκτέλεση των εντολών αυτών, «για αυτό δεν μπορεί να επιβληθεί ποινή κατώτερη του προστίμου», αναφέρει χαρακτηριστικά η τροπολογία. Παράλληλα, το υπουργείο Αγροτικής Ανάπτυξης και Τροφίμων και η αρμόδια Περιφέρεια παρέχουν πρόσβαση σε μητρώα, καταλόγους και βάσεις δεδομένων που απαιτούνται για τη διευκόλυνση της διαδικασίας ιχνηλάτησης και υποχρεούνται να ανταποκρίνονται άμεσα σε κάθε σχετικό αίτημα του ΥΠΕΘΑ.
Το «τυράκι» για τους κτηνοτρόφους και όλους τους άλλους επαγγελματίες της Λέσβου που βλέπουν τους κόπους μιας ζωής να χάνονται στον βωμό προστασίας των οικονομικών συμφερόντων μιας δράκας μεγαλοεξαγωγέων της φέτας έρχεται με ΚΥΑ που προβλέπει την αναστολή φορολογικών και ασφαλιστικών υποχρεώσεων μέχρι 31/12/2026, ενώ ο εμβολιασμός των ζώων παραμένει εκτός συζήτησης.
Η ρύθμιση έρχεται σε μια ιδιαίτερα τεταμένη περίοδο για το νησί, όπου οι κτηνοτρόφοι με δυναμικές κινητοποιήσεις διεκδικούν την αλλαγή πολιτικής αντιμετώπισης της νόσου, με κύριο αίτημα την άμεση εφαρμογή εμβολιασμών και μοριακών τεστ στα ζώα αντί του τεστ αντισωμάτων ώστε να καταστεί εφικτός ο διαχωρισμός μεταξύ των ζώων που πρέπει να θανατωθούν και αυτών που μπορούν να συνεχίσουν την παραγωγική διαδικασία.
Σκληρή κριτική
Οργισμένη η αντίδραση της Πανελλήνιας Ενωσης Κτηνιάτρων Δημοσίων Υπαλλήλων (ΠΕΚΔΥ), που κάνει λόγο για «επικίνδυνη εκτροπή από την ομαλή διοικητική και επιστημονική λειτουργία της Πολιτείας, που δημιουργεί σοβαρότατα ερωτήματα για τον τρόπο με τον οποίο η κυβέρνηση επιλέγει να διαχειριστεί την υγειονομική κρίση. Η αντιμετώπιση μιας επιζωοτίας δεν είναι στρατιωτική επιχείρηση». Η ΠΕΚΔΥ μιλά για απαξίωση του κτηνιατρικού κλάδου, για καταστροφή της τοπικής κτηνοτροφίας και καλεί την κυβέρνηση να ανακαλέσει τη ρύθμιση, περιγράφοντας εφιαλτικά μελλούμενα στο συγκεκριμένο θέμα.
Για «επιλεκτική ανικανότητα» της κυβέρνησης έκανε λόγο ο Δημ. Κουτσούμπας. «Αφήσατε την επιζωοτία να ξεφύγει από κάθε έλεγχο, θρέψατε τον ανορθολογισμό με το αντιεμβολιαστικό σας παραλήρημα για να μη θιγούν τα κέρδη μιας χούφτας μεγαλοβιομηχάνων της φέτας και, αφού καταστρέψατε το βιος των ανθρώπων και χάσατε κάθε έλεγχο, θυμηθήκατε τώρα τον στρατό!» τόνισε ο γραμματέας του κόμματος, καταλήγοντας: «Ποιο είναι το επόμενο “επιστημονικό” σας πλάνο; Θα στείλετε τα “Leopard” να εκτελέσουν απολυμάνσεις και τους καταδρομείς να κάνουν ιχνηλάτηση στα κοπάδια; Ελεος! Δώστε λύσεις τώρα, όπως ζητούν οι κτηνοτρόφοι του νησιού!». Για «χρεοκοπία του επιτελικού κράτους» και ομολογία αποτυχίας έκανε λόγο ο κοινοβουλευτικός εκπρόσωπος του ΣΥΡΙΖΑ, Γιάννης Αμανατίδης.
Είναι μια πραγματικά συγκλονιστική εξέλιξη στην υπόθεση των υποκλοπών μέσω του παράνομου κατασκοπευτικού λογισμικού Predator. Την ώρα που η κυβέρνηση επιμένει ότι η υπόθεση έχει επί της ουσίας κλείσει και η Εισαγγελία του Αρείου Πάγου έχει αρνηθεί να ανασύρει ξανά τη δικογραφία, παρά την ύπαρξη μεγάλου όγκου νέων στοιχείων, συμπεριλαμβανομένων όσων ακούστηκαν στη δίκη σε πρώτο βαθμό των τεσσάρων «ιδιωτών», έρχεται μια νέα μήνυση, που κατατέθηκε στην αρμόδια Εισαγγελία Πλημμελειοδικών Αθηνών, να ανοίξει ξανά την υπόθεση και να την επαναφέρει στο κέντρο της δημοσιότητας και της πολιτικής συζήτησης.
Συγκεκριμένα, ένα υψηλόβαθμο στέλεχος της ΕΥΠ, ο Γιάννης Παπαδόπουλος, το τηλέφωνο του οποίου στοχοποιήθηκε αποδεδειγμένα με το συγκεκριμένο παράνομο κατασκοπευτικό λογισμικό, κατέθεσε μήνυση κατά των τεσσάρων «ιδιωτών» που καταδικάστηκαν πρωτόδικα για τις υποκλοπές (Ταλ Ντίλιαν, Φέλιξ Μπίτζιος, Ιωάννης Λαβράνος και Σάρα Χάμου), αλλά και κατά παντός υπευθύνου, για αδικήματα που αφορούν την κατασκοπεία και απειλές κατά της εθνικής ασφάλειας της χώρας.
Ειδικότερα, η σύζυγος του συγκεκριμένου στελέχους της ΕΥΠ, στο όνομα της οποίας ήταν το τηλέφωνο που το στέλεχος χρησιμοποιούσε αποκλειστικά, ενημερώθηκε επίσημα από την Αρχή Προστασίας Δεδομένων Προσωπικού Χαρακτήρα ότι έγινε παγίδευση του τηλεφώνου μέσω εγκατάστασης κατασκοπευτικού λογισμικού Predator μέσω αποστολής μηνύματος sms προς τον συγκεκριμένο αριθμό.
Η μηνυτήρια αναφορά επισημαίνει ότι εξαιτίας της ιδιότητας και του έργου του συγκεκριμένου στελέχους, που αφορά τη χρήση και τη διαχείριση ευαίσθητων πληροφοριών Εθνικής Ασφαλείας, «η οποιαδήποτε παραβίαση του απόρρητου των συνομιλίων αυτών, προεξέχουσας της περίπτωσης που την πράττουν ιδιώτες, συνιστά διαρροή αυτών προς άγνωστους τρίτους και θεμελιώνουν το αδίκημα της Κατασκοπείας κατά της Χώρας», καθώς πρόκειται για «πληροφορίες και επικοινωνίες που συνάδουν με θέματα απειλής ή προστασίας Εθνικής Ασφάλειας και υπάγονται ως εκ τούτου στην υψηλότερη δυνατή προστασία απορρήτου για θέματα Εθνικού Ενδιαφέροντος».
Το συγκεκριμένο στέλεχος, κατά την περίοδο της στοχοποίησής του διατελούσε διοικητής κλιμακίου της ΕΥΠ, ενώ σήμερα είναι υποδιοικητής κλιμακίου της ΕΥΠ, έχοντας περάσει και από άλλες θέσεις ευθύνης στην Υπηρεσία.
Οι αρμοδιότητές του είναι ιδιαίτερα σημαντικές αφού αφορούν την αντικατασκοπεία, ενώ οι πληροφορίες που διαχειρίζεται περιλαμβάνουν τη γνώση δικτύων πρακτόρων ξένων δυνάμεων ή υπόπτων για ενδεχόμενη σχέση με τη διεθνή τρομοκρατία, αλλά και δίκτυα πρακτόρων και πληροφοριοδοτών της Εθνικής Υπηρεσίας Πληροφοριών, εντός και εκτός της χώρας, συμπεριλαμβανομένου και του πεδίου του οργανωμένου εγκλήματος και των «διεθνών μαφιών» που δραστηριοποιούνται στη χώρα μας.
Δηλαδή, ο Γιάννης Παπαδόπουλος δεν είναι ούτε ένας απλός «γραφειοκράτης», ούτε απλώς κάποιος υπάλληλος, αλλά ένα πρόσωπο-κλειδί στον μηχανισμό της εθνικής ασφάλειας της χώρας.
Οι πληροφορίες που διαχειρίζεται το συγκεκριμένο στέλεχος αφορούν άμεσα και πολυεπίπεδα την εθνική ασφάλεια της χώρας. Γι’ αυτό τον λόγο η μηνυτήρια αναφορά του Γιάννη Παπαδόπουλου καθιστά σαφές ότι δεν πρόκειται απλώς για μια υπόθεση υποκλοπής ιδιωτικών συνομιλιών, αλλά για κατασκοπεία σε βάρος της χώρας, μια που το τηλέφωνο αυτό χρησιμοποιείτο στην υπηρεσιακή δράση του, που είχε όλα τα χαρακτηριστικά που προαναφέρθηκαν.
Να το πούμε πολύ απλά: όποιος επιχείρησε να παγιδεύσει αυτό το τηλέφωνο, προσπάθησε να αποκτήσει πρόσβαση σε ένα μεγάλο μέρος από τα δίκτυα πληροφοριοδοτών που έχει η Εθνική Υπηρεσία Πληροφοριών, αλλά και να αποκτήσει γνώση του πόσο καλά πληροφορημένη είναι η ΕΥΠ για τη δράση ξένων υπηρεσιών.
Οι πληροφορίες αυτές αποτελούν τον ορισμό των πληροφοριών που αφορούν την εθνική ασφάλεια. Το να έχουν ξένοι παράγοντες πρόσβαση σε αυτές τις πληροφορίες αντικειμενικά υπονομεύει την ικανότητα των ελληνικών υπηρεσιών ασφαλείας να διαφυλάσσουν τα εθνικά συμφέροντα.
Νομικοί κύκλοι μας υπογράμμισαν την ιδιαίτερη σημασία που έχει αυτή η μηνυτήρια αναφορά. Ο λόγος είναι ότι στην περίπτωσή της δεν έχουμε να κάνουμε με ένα ακόμη αίτημα «ανάσυρσης» της δικογραφίας, ή διεύρυνσής της. Άρα δεν μπορεί να ισχύσει για αυτή τη μηνυτήρια αναφορά η επιχειρηματολογία που έχει επιλέξει ο Άρειος Πάγος όταν αρνείται αιτήματα να ανασυρθεί η υπόθεση, δηλαδή ότι είναι μια υπόθεση που έχει κριθεί πρωτόδικα, θα κριθεί σύντομα σε δεύτερο βαθμό και άρα δεν μπορεί να παρέμβει.
Και αυτό γιατί μπορεί να στρέφεται κατά των τεσσάρων πρωτόδικα καταδικασθέντων, όμως, δεν στρέφεται εναντίον τους στο πλαίσιο των κατηγοριών που εξετάστηκαν στη δίκη σε πρώτο βαθμό (και σύντομα στο Εφετείο), αλλά στο πλαίσιο της ανάγκης να διερευνηθεί ένα νέο αδίκημα, αυτό της κατασκοπείας, το οποίο τεκμηριώνεται άμεσα και επαρκώς από τον χαρακτήρα των επικοινωνιών που έκανε μέσω του παγιδευμένου τηλεφώνου και από το γεγονός ότι ήδη έχει καταδειχθεί η σχέση αυτών των προσώπων με τις υποκλοπές, αλλά και η ανάγκη να εξεταστεί η σχέση και άλλων προσώπων με την υπόθεση.
Έχει σημασία ότι σε αντίθεση με άλλα αιτήματα ανάσυρσης της δικογραφίας, εδώ δεν ζητείται να καταθέσουν οι τέσσερις ιδιώτες ως μάρτυρες – άρα δεν εγείρεται ζήτημα για τη μαρτυρία τους ως ήδη διωκόμενων και πρωτόδικα καταδικασθέντων. Η μήνυση στρέφεται κατά αυτών των τεσσάρων (και παντός άλλου υπευθύνου) και άρα ζητά από τις δικαστικές αρχές να εξετάσουν όσους μάρτυρες κρίνουν σκόπιμο για να τεκμηριώσουν εάν ισχύουν ή όχι τα όσα η μήνυση αναφέρει.
Και βέβαια η μήνυση αυτή και τα στοιχεία που προσκομίζει αποτελούν τον ορισμό των «νέων στοιχείων» που μέχρι τώρα η Εισαγγελία του Αρείου Πάγου υποστήριζε ότι «προς το παρόν» δεν υπάρχουν και άρα δεν υπάρχει λόγος να ανασύρει την υπόθεση.
Τα στοιχεία αυτά δεν έχουν διερευνηθεί μέχρι τώρα, ούτε έχουν συνεκτιμηθεί. Ουδέποτε διερευνήθηκαν καταδεικνύοντας το συνολικότερο πρόβλημα ότι ουδέποτε κλήθηκαν να καταθέσουν όλοι όσοι δέχτηκαν μολυσμένα μηνύματα και δίνοντας πληροφορίες για το είδος των επικοινωνιών που είχαν να βοηθήσουν τις δικαστικές αρχές να αποκτήσουν συνολική εικόνα του σε τι απέβλεπαν όσοι επιχειρούσαν τις παγιδεύσεις.
Με αυτή την έννοια πρέπει να γίνει σαφές ότι εδώ πρόκειται για μια νέα υπόθεση. Μια νέα μήνυση, που γίνεται από ένα πρόσωπο η περίπτωση του οποίου δεν είχε εξεταστεί ούτε στο πόρισμα Ζήση, και την παραγγελία για διώξεις στους τέσσερις «ιδιώτες» που έκανε, ούτε στην πρωτόδικη εκδίκαση της υπόθεσης στο Πλημμελειοδικείο, και για αδικήματα που ούτε έχουν παραγραφεί, αφού είναι κακουργήματα, και τα οποία ως τέτοια δε έχουν εξεταστεί και τα οποία στοιχειοθετούνται επαρκώς αφού εδώ δεν έχουμε την «έμμεση» εκτίμηση ότι πρόκειται για κατασκοπεία εφόσον πρόκειται για υπουργικό τηλέφωνο, αλλά την άμεση διαπίστωση ότι έγινε προσπάθεια να παγιδευτεί το τηλέφωνο που χρησιμοποιούσε κατά την άσκηση των υπηρεσιακών καθηκόντων του ένα εν ενεργεία στέλεχος της ελληνικής αντικατασκοπείας.
Υπό αυτή την έννοια, η μήνυση αυτή δεν μπορεί να απαντηθεί με τον τρόπο που απαντήθηκαν τα προηγούμενα αιτήματα να ανασυρθεί η δικογραφία ή να διευρυνθεί το κατηγορητήριο, ακριβώς γιατί είναι μια δικαστική διερεύνηση που τώρα μόλις ξεκινά, που μπορεί να πατά πάνω σε στοιχεία που ήρθαν στο φως στην προηγούμενη διερεύνηση, αλλά αφετηρία έχει ένα τεκμήριο, δηλαδή την απόπειρα παγίδευσης ενός υπηρεσιακού τηλεφώνου στελέχους της ΕΥΠ, που δεν έχει τύχει καμίας ανακριτικής ή δικαστικής διερεύνησης μέχρι τώρα.
Ταυτόχρονα, αυτή η διάσταση της κατασκοπείας δίνει μια νέα διάσταση στην όλη υπόθεση αλλά και τις ευρύτερες πολιτικές ευθύνες που υπάρχουν.
Καταρχάς, απαιτεί επιτέλους να εξεταστεί το γιατί οι συγκεκριμένοι «ιδιώτες» προχώρησαν σε αυτές τις υποκλοπές και απόπειρες υποκλοπής και κατ’ εντολή ποιων.
Έπειτα, απαιτεί να απαντηθεί επιτέλους τι απέγιναν τα στοιχεία από αυτές τις υποκλοπές και που κατέληξαν τα σχετικά αρχεία των υποκλοπών.
Και βέβαια, απαιτεί να ανοίξει ξανά όλος ο κύκλος των κυβερνητικών ευθυνών για αυτή την υπόθεση, αφού έχει γίνει σαφές ότι η εταιρεία Intellexa που εμπορευόταν το λογισμικό Predator ήρθε στη χώρα, κατά δήλωση του ίδιου του ιδρυτή της, στο πλαίσιο συνεργασίας με ελληνικές κρατικές υπηρεσίες.
Δηλαδή, πρέπει να απαντηθεί ποιος και γιατί έφερε την Intellexa και αποφάσισε συνεργασία μαζί της, ποιος ο ρόλος του Μεγάρου Μαξίμου και του τότε γραμματέα του πρωθυπουργού Γρηγόρη Δημητριάδη στις αποφάσεις για αυτή τη συνεργασία, ποιος επέβλεπε και αποφάσιζε τις στοχοποιήσεις και ποιος ήταν αυτός που θεώρησε σκόπιμο, ή που άμεσα ή έμμεσα επέτρεψε σε Έλληνες και αλλοδαπούς «ιδιώτες», να στοχοποιήσουν ένα εν ενεργεία στέλεχος της Εθνικής Υπηρεσίας Πληροφοριών κατά την άσκηση των υπηρεσιακών του καθηκόντων σε έναν από τους πιο ευαίσθητους τομείς της εθνικής ασφάλειας της χώρας.
Ταυτόχρονα, η ίδια η υπόθεση αφορά ευρύτερα τις διεθνείς σχέσεις της χώρας. Αυτό δεν αφορά μόνο τις πληροφορίες που διαχειριζόταν το συγκεκριμένο στέλεχος της ΕΥΠ, αλλά και το ίδιο το γεγονός ότι ένα μέρος των διεθνών σχέσεων της χώρας δεν εξελίσσεται κάτω από τα φώτα της δημοσιότητας, αλλά στις παράλληλες επικοινωνίες και συνεργασίες υπηρεσιών ασφαλείας. Το να υπάρχουν απόπειρες να υπονομευτεί η ασφάλεια των επικοινωνιών της ΕΥΠ έχει αντίκτυπο και στην ικανότητα της υπηρεσίας να συνεργάζεται και με ξένες υπηρεσίες.
Και εδώ πρέπει να υπογραμμίσουμε ότι εάν είναι μία φορά προβληματική και υπονομευτική για τη λειτουργία των θεσμών η αλαζονεία της εξουσίας και η επιθυμία πρόσβασης στην «πληροφορία» ακόμη και με αθέμιτους τρόπους, ενίοτε και με κοντόθωρο μικροκομματικό υπολογισμό, είναι εξόχως επικίνδυνη όταν καταλήγει στην υπονόμευση της ικανότητας των υπηρεσιών ασφαλείας να κάνουν τη δουλειά τους, άρα στην υπονόμευση της ίδιας της εθνικής ασφάλειας της χώρας.
Η μήνυση αυτή αποτελεί άλλη μια αφορμή για να διαλευκανθεί πλήρως μια υπόθεση που εξακολουθεί να αποτελεί μια βαθιά σκιά πάνω από τη δημοκρατία μας και την ικανότητα των θεσμών να λειτουργούν.
Τυχόν απόπειρα να υποβαθμιστεί ξανά η σημασία της ή, ακόμη χειρότερα, να αντιμετωπιστεί απλώς ως ένα ακόμη αίτημα να «ανασυρθεί η δικογραφία», δεν θα μειώσει ακόμη περισσότερο το ήδη βαρύτατα πληγέν κύρος των θεσμών, αλλά θα κάνει κάτι πολύ χειρότερο: θα στείλει το μήνυμα ότι στη χώρα μας οι θεσμοί που υποχρέωση έχουν να ελέγχουν την τήρηση των κανόνων του κράτους δικαίου είναι διατεθειμένοι να κάνουν τα «στραβά μάτια» σε σχέση με απειλές για την εθνική ασφάλεια της χώρας απλώς και μόνο για να εξυπηρετήσουν βραχυπρόθεσμους κομματικούς σχεδιασμούς.
Tο σημερινό δελτίο συμβάντων είναι προσκλητήριο νεκρών. Το μόνο που έχει σημασία. Σκοτώνουν τα παιδιά μας και εμείς χειροκροτάμε. Όπως χειροκροτούσαμε και όταν τα πηδούσαν, με το συμπάθειο. Όταν σκοτώσουν και εμάς, αφού πρώτα μας πηδήξουν, να ξέρετε ότι δεν θα υπάρχει κανένας για να διαμαρτυρηθεί.
Διότι, απλούστατα, έχουμε γίνει ίδιοι με το τέρας. Το τέρας είμαστε εμείς, η φυλή των «καλά του έκαναν», των «ας μη φύτρωνε εκεί που δεν τον έσπερναν», των «σίγουρα κάτι έκανε και προκάλεσε» των «ας μη φορούσε μίνι το πουτανάκι».
Των πολιτών που φαντασιώνονται ότι είναι μπάτσοι ή αυτόκλητοι τιμωροί. Των μπάτσων με πολιτικά ρούχα αντί για στολή. Δεν είναι πάντοτε μπλε το χρώμα του φακέλου των «αστυνομικών» ανθρωποκτονιών.
Συχνά παίρνει απόχρωση γκρι όπως οι τοίχοι της πολυκατοικίας. Όχι σπάνια, το αγριεμένο μάτι των πολιτών γυαλίζει περισσότερο και από τον ζήλο των αστυνομικών. Τον σχεδόν πάντοτε υπερβάλλοντα.
Ο Βασίλης Μάγγος ξυλοκοπήθηκε άγρια από αστυνομικούς σε μία διαδήλωση επειδή ήταν ξέρω γω αναρχοάπλυτος και πέθανε ένα μήνα αργότερα, μετά από ραγδαία επιδείνωση της υγείας του (2020). Τρεις από τους έξι δράστες κρίθηκαν ένοχοι για πρόκληση βαριάς σωματικής βλάβης και βασανιστήρια, και τιμωρήθηκαν με διετή φυλάκιση. Ο Βασίλης Μάγγος ήταν μόλις 26 ετών.
ΟΖακ Κωστόπουλος λυντσαρίστηκε μέχρι θανάτου από πολίτες επειδή ήταν τοιούτος (2018). Τον κυνήγησαν, τον εγκλώβισαν μέσα σε κοσμηματοπωλείο, τον σκότωσαν εν ψυχρώ. Οι αστυνομικοί που κατηγορήθηκαν απαλλάχτηκαν με ισχνή πλειοψηφία, ενώ οι δύο φονιάδες τιμωρήθηκαν με κάθειρξη 10 ετών χωρίς ελαφρυντικά. Ο Ζακ Κωστόπουλος, συνεργάτης του Documento, ήταν 33 χρονών.
Ο Παύλος Φύσσας μαχαιρώθηκε από χρυσαυγίτες που τότε ήταν κράτος εν κράτει, όχι «για το ποδόσφαιρο», αλλά επειδή ήταν αριστερός και έγραφε κοφτερά αντιφασιστικά στιχάκια (2013). Ο δολοφόνος Ρουπακιάς οδηγήθηκε στη φυλακή, δεκαπέντε άλλοι κατηγορούμενοι καταδικάστηκαν και η Χρυσή Αυγή των 500.000 ψηφοφόρων χαρακτηρίστηκε επίσημα εγκληματική οργάνωση. Ο Παύλος Φύσσας ήταν 34 χρονών.
Ο Χρήστος Χρονόπουλος έμεινε παράλυτος μετά από ξυλοδαρμό από αστυνομικούς επειδή παρενοχλούσε τους θαμώνες ενός καφενείου και τους φάνηκε σαλεμένος (2007). Υπέστη ανεπανόρθωτη εγκεφαλική βλάβη και πέθαε το 2023, «μία δολοφονία με καθυστέρηση 16 ετών», είπαν οι δικοί του. Δύο αθωώθηκαν, δύο κρίθηκαν ένοχοι με αναστολή στο Εφετείο. Ο Χρήστος Χρονόπουλος ήταν 49 ετών.
Ο Σαχζάν Λουκμάν μαχαιρώθηκε μέχρι θανάτου από δύο χρυσαυγίτες επειδή τους έκλεισε με το ποδήλατο. Συνέβη λίγους μήνες πριν τη δολοφονία του Φύσσα (2013) και αρχικά πέρασε στα ψιλά επειδή το θύμα παραήταν σκούρο και «λάθρο». Οι δύο δράστες, που πίοστευαν ότι θα έμεναν ατιμώρητοι, καταδικάστηκαν σε φυλάκιση 21 ετών. Ο Σαχζάτ Λουκμάν από το Πακιστάν ήταν 27 ετών.
Ο Αντώνης Καριώτης αφέθηκε να πνιγεί στα κύματα του λιμανιού του Πειραιά επειδή ήταν αγαθούλης (2023). Ο καλόκαρδος άνδρας θέλησε να ανεβεί στο πλοίο από τον καταπέλτη, αλλά τον έσπρωξαν στη θάλασσα γιατί τους φάνηκε μαυριδερός, συνεπώς επικίνδυνος. Ο πλοίαρχος και ο ύπαρχος κρίθηκαν ένοχοι ανθρωποκτονίας και τιμωρήθηκαν με φυλάκιση 7 και 12 ετών αντίστοιχα. Ο Αντώνης Καριώτης ήταν 36 χρονών.
Ο Νίκος Σαμπάνης πυροβολήθηκε πισώπλατα επειδή ήταν τσιγγάνος και κλεφτρόνι. Οι αστυνομικοί που καταδίωξαν το κλεμμένο αυτοκίνητο όπου επέβαινε ο 18χρονος άντρας έριξαν 36 σφαίρες μέσα σε κατοικημένη περιοχή (2021). Επτά αστυνομικοί παραπέμφθηκαν για ανθρωποκτονία με δόλο σε ήρεμη ψυχική κατάσταση. Ο Νίκος Σαμπάνης ήταν 18 ετών.
Ο Κώστας Φραγκούλης δολοφονήθηκε με αστυνομική σφαίρα στο κεφάλι επειδή ήταν και αυτός Ρομά και έφυγε από πρατήριο βενζίνης χωρίς να πληρώσει (2022). Τον κυνήγησαν τέσσερις, τον πυροβόλησαν, τον άφησαν στον τόπο. Ο ένας αστυνομικός που κρίθηκε ένοχος για το φόνο καταδικάστηκε σε τριετή φυλάκιση με αναστολή. «Νόμιμη άμυνα», είπε το δικαστήριο. Ο Κώστας Φραγκούλης ήταν ένα αγόρι 16 ετών.
Ο Χρήστος Μιχαλόπουλος έπεσε νεκρός από σφαίρα αστυνομικού επειδή δεν σταμάτησε το αυτοκίνητό του για έλεγχο στο Λεοντάρι Βοιωτίας (2023). Είχε και αυτός την ατυχία να γεννηθεί Ρομά, όπως και οι φίλοι του που τον συνόδευαν. Ο κατηγορούμενος αρχιφύλακας δικάζεται για ανθρωποκτονία με ενδεχόμενο δόλο. Ο Χρήστος Μιχαλόπουλος ήταν 17 χρονών.
Ο Θοδωρής Ζαβραδινός πυροβολήθηκε πισώπλατα 21 φορές επειδή ήταν λέει «Τουρκαλάς» ή ίσως «γύφτος» όπως οι τρεις προαναφερθέντες (2026). Στην πραγματικότητα έπασχε από αυτισμό και είχε 89% αναπηρία. Το έγκλημά του ήταν ότι αγνόησε με το αυτοκίνητό του σήμα για έλεγχο στο Άργος. Ο Θοδωρής Ζαβραδινός-Καραμπαμπάς ήταν 20 ετών.
Όλες ανεξαιρέτως οι παραπάνω δολοφονίες θα έπρεπε να μας βγάλουν στους δρόμους και να κάνουν τη χώρα μπουρλότο, μεταφορικά πάντοτε. Εμείς ξεσηκωθήκαμε μόνο για την κρατική δολοφονία του Αλέξη Γρηγορόπουλου, επειδή μάλλον μας ερέθισε το νεαρό της ηλικίας του, αλλά ακόμη και τότε ακουγόταν από κάποια σκοτεινή γωνιά η φωνούλα των νοικοκυραίων: «Τι δουλειά είχε ένας 15χρονος στα Εξάρχεια;»
Ξεσηκωθήκαμε και για τον Παύλο Φύσσα, όχι γιατί μας έπιασε πόνος, αλλά επειδή η Χρυσή Αυγή άρχισε να στοχοποιεί Έλληνες ως μη όφειλε. Όσο οι ναζιστές με τα ματωμένα χέρια σκότωναν ή ξυλοφόρτωναν Πακιστανούς και Αιγύπτιους, τους επιβραβεύαμε με την ψήφο μας και τους λέγαμε και «μπράβο».
Τον Κασιδιάρη υπάρχουν ακόμη συμπολίτες μας που τον θεωρούν υπόδειγμα πατριώτη και ιδανικό ηγέτη της αδάμαστης χώρας «για να μας γλιτώσει από τα μουσλίμια». Ε, και αν πάρει η μπόρα και κανέναν Έλληνα, μικρό το κακό, αρκεί να είναι άπλυτος, αριστερός και καλλιτέχνης.
Ας μην ανοίξουμε συζήτηση και για τα προφανώς αμέτρητα περιστατικά που κλειδώθηκαν στο χρονοντούλαπο επειδή παλιά δεν υπήρχε βίντεο ή για το ατιμώρητο έγκλημα της Πύλου, με τους εκατοντάδες νεκρούς μετανάστες και πρόσφυγες ναυαγούς…
Η χώρα βαδίζει προς το μέλλον αιχμάλωτη από μία ασύδοτη αστυνομία που δεν χωράει σχεδόν ποτέ σε δικογραφία και φυσικά από μία αδίστακτη κυβέρνηση, που συνυπογράφει απερίφραστα τις δολοφονίες, τα βασανιστήρια, την αστυνομική βία, την κρατική τρομοκρατία.
Με τη δική μας ευλογία, επαναλαμβάνω. Τους ανθρώπους που νοσταλγούν την Ελλάδα του χωροφύλακα και αναβιώνουν το παρακράτος με τα τρίκυκλα τους ψηφίζουμε εμείς, ξανά και ξανά και ξανά. Δεν ανεβαίνουν μόνοι τους στην εξουσία.
Να, όπως αυτός ο απίθανος δήμαρχος Άργους, γαλάζιος φυσικά, εκλεγμένος και όχι διορισμένος, ένας Μαλτέζος, που έσπευσε να υπερασπιστεί τους «οικογενειάρχες» αστυνομικούς και ξιφούλκησε ενάντια στη μάνα του νεκρού.
Κακώς τον άφηνε λέει να κυκλοφορεί μόνος, γιατί γινόταν λέει επικίνδυνος για τους αθώους πολίτες! Ντράπηκε και η ντροπή μπάρμπα δήμαρχε, και συγγνώμη για τις άγνωστες λέξεις…
Όποτε αυτοί χρειαστούν δεκανίκι για να δικαιολογήσουν την ξεδιαντροπιά και την αναλγησία και την αναισθησία τους, σπάνια δηλαδή, το βρίσκουν στους ανθρώπους της, σε πάμπολλα εισαγωγικά η λέξη, «τέχνης».
Το, ντροπιαστικό για το επάγγελμα που σημαίνει φως, απόσπασμα στο οποίο αυτός ο Αθερίδης εικονίζεται να παινεύει μέχρι ναυτίας από σκηνής τον υπουργό του αίματος, Μιχάλη Χρυσοχοΐδη, θα εξελιχθεί σε μνημείο αθλιότητας και εξανδραποδισμού.
Και πού να δείτε τι ουρά κολάκων θα σχηματιστεί εάν –που δεν αποκλείεται καθόλου- παραδοθεί πάλλευκος από τη δικαιοσύνη στην κοινωνία ο Λιγνάδης!
Μέχρι που θα επιστρατευτεί κυβερνητικό ελικόπτερο για να τον παραλάβει από τον Κορυδαλλό για να τον φέρει στο Μαξίμου για παρασημοφόρηση…
Τη Μεγάλη Πέμπτη, 9 Απριλίου, με κοινή συνέντευξη τύπου οι υπουργοί Άδωνις Γεωργιάδης (Υγείας), Δημήτρης Παπαστεργίου (Ψηφιακής Διακυβέρνησης και Τεχνητής Νοημοσύνης) και Άκης Σκέρτσος (Επικρατείας), ανακοίνωσαν την πρόθεση για νέο πλαίσιο ρυθμίσεων σχετικά με την πρόσβαση των ανήλικων στα social media. Επισημοποιώντας τη βούληση της κυβέρνησης να απαγορεύσει την πρόσβαση στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης για τους ανήλικους κάτω των 15 ετών, δίνοντας μάλιστα και κάποιες πρώτες πληροφορίες για την εφαρμογή της (χρήση του εργαλείου Kids Wallet που ήδη λειτουργεί ως φρένο στην αγορά αλκοόλ και καπνικών προϊόντων.)
Πρόκειται, έτσι κι αλλιώς, για ένα από τα πιο καυτά ντιμπέιτ της εποχής που απασχολεί τις κυβερνήσεις σε όλο τον κόσμο με την αφετηρία να γίνεται από την Αυστραλία που ήταν η πρώτη που νομοθέτησε κι εφάρμοσε την απαγόρευση από τον Δεκέμβριο του 2025 (βάζοντας το όριο στα 16).
Στη συνέντευξη τύπου των υπουργών εκτός από κάποιες ενδιαφέρουσες ατάκες («εδώ πρέπει να πολεμήσουμε λίγο τον καπιταλισμό», είπε ο Άδωνις Γεωργιάδης, εννοώντας τις ευθύνες που έχουν και οι πανίσχυρες πλατφόρμες του big tech), τέθηκε κι ένα χρονοδιάγραμμα: το νομοσχέδιο θα ψηφιζόταν το καλοκαίρι που διανύουμε και θα εφαρμοζόταν από 1/1/2027.
Μάλιστα, η απαγόρευση τους τελευταίους μήνες έχει αποτελέσει και κεντρικό κομμάτι των τοποθετήσεων του πρωθυπουργού, Κυριάκου Μητσοτάκη, τόσο στις συνεντεύξεις του όσο και στην εβδομαδιαία κυριακάτικη ενημέρωση. Κι αυτό, παρά την ανοιχτή επιστολή που έστειλαν στον Πρωθυπουργό 25 ελληνικές και διεθνείς οργανώσειςζητώντας άμεση απόσυρση του σχεδίου νόμου, υποστηρίζοντας ότι το μέτρο παραβιάζει θεμελιώδη ατομικά δικαιώματα και ενθαρρύνει τον ψηφιακό αποκλεισμό.
Το καλοκαίρι ήρθε, η κοινή γνώμη με εμπρηστικές επιθέσεις, συλλήψεις και την παγκόσμια γεωπολιτική αναταραχή να μονοπωλούν την επικαιρότητα, μάλλον ξέχασε την απαγόρευση.
Η κυβέρνηση όμως τήρησε τη δέσμευσή της. Έφερε το σχέδιο νόμου όπως είχε υποσχεθεί. Είναι αναρτημένο από το Υπουργείο Δικαιοσύνης στο Open Gov από τις 7 Ιουλίου, ενσωματωμένο στα «Μέτρα για την προστασία από στρατηγικές αγωγές προς αποθάρρυνση της συμμετοχής του κοινού σύμφωνα με την Οδηγία (ΕΕ) 2024/1069 – Νέο πλαίσιο για τη συμμόρφωση της Διοίκησης στις δικαστικές αποφάσεις – Λοιπές διατάξεις». Προς διαβούλευση, η οποία λήγει την προσεχή Δευτέρα 20 Ιουλίου στις 9 το πρωί.
Όμως γιατί ένα τόσο σημαντικό νομοσχέδιο, για ένα ζήτημα που διχάζει σε παγκόσμιο επίπεδο, μοιάζει να κατατίθεται, σχεδόν κρυμμένο, «στα γρήγορα», σίγουρα χωρίς να γίνεται η απαραίτητη επιστημονική συζήτηση; Τι πιο σύνηθες θα μπορούσε να πει κανείς, η ελλιπής (ή ανύπαρκτη) διαβούλευση είναι πάγια κοινοβουλευτική πρακτική στη χώρα μας. Ίσως, όμως, το θέμα της πρόσβασης των ανήλικων στα σόσιαλ μίντια θα μπορούσε να αντιμετωπιστεί με μια πιο «οριζόντια» συναινετική λογική, αφού δεν ανήκει σε μια σκληρή ιδεολογική ατζέντα. Ή μήπως ανήκει;
iStock
Κάτω από τη γενική ομπρέλα «απαγόρευση χρήσης επιγραμμικών υπηρεσιών κοινωνικής δικτύωσης σε ανήλικους», στα επιμέρους άρθρα 75-78 διαβάζουμε ότι η απαγόρευση θα εφαρμοστεί σε «όσους έχουν συμπληρώσει το δέκατο πέμπτο (15ο) έτος της ηλικίας τους». Ως αρμόδιες αρχές για την επίβλεψη ορίζονται το Εθνικό Συμβούλιο Ραδιοτηλεόρασης και η Αρχή Προστασίας Δεδομένων Προσωπικού Χαρακτήρα, ενώ προβλέπεται η αναμόρφωση σύνθεσης της Επιτροπής Προστασίας Ψυχικής Υγείας των Ανήλικων Καταναλωτών.
Το θέμα της πρόσβασης των ανηλίκων στα σόσιαλ είναι πολυδιάστατο. Ακόμα ακόμα και όσον αφορά το ποια μέσα κοινωνικής δικτύωσης συμπεριλαμβάνονται στην απαγόρευση π.χ. το YouTube θεωρείται «εκπαιδευτικό» μέσο ή όχι; Στην Αυστραλία που πρωτοεφαρμοστηκε το μέτρο, οι πρώτοι μήνες δεν είναι ενθαρρυντικοί, καθώς οι έφηβοι (σε ποσοστό που κάποια ρεπορτάζ ανεβάζουν και σε 2/3) είτε έχουν βρει τρόπο να ξεπερνούν τις φραγές, είτε «ξεφεύγουν» από το ελλειμματικό σύστημα επαλήθευσης της ηλικίας. Στη Γαλλία και τη Μεγάλη Βρετανία, ο νόμος έχει ψηφιστεί αλλά ακόμα δεν έχει ξεκαθαριστεί πώς θα εφαρμοστεί, ενώ στην Ισπανία ο Πέδρο Σάντσεθ ανακοίνωσε τον Φεβρουάριο την πρόθεση να προχωρήσει σε απαγόρευση με όριο τα 16 έτη χωρίς όμως ακόμα να έχει γίνει νόμος του κράτους καθώς συζητούνται οι δικλείδες υλοποίησης.
Γιατί, λοιπόν, τόση και τέτοια βιασύνη από την πλευρά της ελληνικής κυβέρνησης που, σύμφωνα με πηγές, θέλει να ψηφίσει τον νόμο πριν κλείσει η Βουλή για τον Αύγουστο;
Πόσο σοβαρά λήφθησαν οι προειδοποιήσεις των 25 οργανώσεων (ανάμεσά τους το Δίκτυο για τα Δικαιώματα του Παιδιού, η Διεθνής Αμνηστία, η ΕΠΑΨΥ – Εταιρεία Περιφερειακής Ανάπτυξης και Ψυχικής Υγείας, η Ένωση Πληροφορικών Ελλάδας και η Homo Digitalis) ότι η απαγόρευση θα οδηγήσει σε δημιουργία πυλών ελέγχου που διαβρώνουν την ανωνυμία του διαδικτύου (αφού η επαλήθευση ηλικίας αφορά το σύνολο των χρηστών, όχι μόνο τους ανήλικους), προσβάλλουν την ιδιωτικότητα, δημιουργούν συνθήκες ψηφιακής απομόνωσης και, το σημαντικότερο, αποδυναμώνουν την πίεση προς τις πλατφόρμες ώστε να αναλάβουν επιτέλους την ευθύνη του περιεχομένου που φιλοξενούν;
Πόσο τεκμηριωμένο και διαφανές είναι ένα νομοσχέδιο που δε λαμβάνει σοβαρά υπόψη του ούτε τα κόμματα της αντιπολίτευσης, ούτε την επιστημονική κοινότητα που έχει ήδη καταγγείλει την έλλειψη επαρκούς διαβούλευσης;
Τόσο στην Ελλάδα, όσο και στις υπόλοιπες χώρες, στη συζήτηση έχουν εισφερθεί κι εναλλακτικές προσεγγίσεις που στοχεύουν στον ασφαλή σχεδιασμό και στην αποτροπή των εθιστικών μηχανισμών κατά την εμπειρία πλοήγησης παρά στην οριζόντια απαγόρευση. Έχουν εξεταστεί άραγε τέτοιες πρακτικές στην εφαρμογή του μέτρου στη χώρα μας;
Η οριζόντια απαγόρευση και τα μέτρα διαδικτυακής επιτήρησης δεν είναι καθόλου σίγουρο ότι θα λύσουν το (υπαρκτό) ζήτημα ασφαλούς πρόσβασης των ανήλικων στο διαδίκτυο γενικά, στα σόσιαλ μίντια ειδικότερα. Κάθε απαγόρευση, όμως, είναι «πολιτικό προϊόν» εύκολο κι έτοιμο να επικοινωνηθεί σε ανασφαλή κοινά λειτουργώντας ως επίδειξη πυγμής κι επέκτασης του δόγματος «Νόμος και Τάξη» ακόμα και στο ίντερνετ.
Κι αυτό το τελευταίο μοιάζει ακριβώς να περιγράφει την στρατηγική της κυβέρνησης και το κλίμα του δημόσιου διαλόγου τις τελευταίες ημέρες, με τα σενάρια για εκλογές το φθινόπωρο να φουντώνουν κάθε μέρα και περισσότερο…
Μπροστά σε ένα σαρωτικό κύμα ακρίβειας στα ράφια των σουπερμάρκετ έχουν βρεθεί από το 2022 τα ελληνικά νοικοκυριά και ιδιαίτερα οι οικονομικά ασθενέστεροι που δαπανούν μεγαλύτερο μέρος του εισοδήματός τους για τη διατροφή.
Η κυβέρνηση προσπαθεί να κλείσει πρόχειρα τον φάκελο «ακρίβεια στα ράφια» μέσω μιας συμφωνίας κυρίων με σουπερμάρκετ και βιομηχανία –συμφωνία που φαίνεται να έχει εκλογικό ορίζοντα– ενώ «αγνοεί» από το 2021 (!) τα «διπλά βιβλία» των σουπερμάρκετ που αποκαλύφθηκαν από την Επιτροπή Ανταγωνισμού και επηρεάζουν καταλυτικά τη διαμόρφωση των τιμών και της κερδοφορίας τους.
Το επιχειρηματικό μοντέλο των ελληνικών σουπερμάρκετ, όπως αναφέρουν έμπειρα στελέχη της αγοράς, δεν είναι ένα απλό επιχειρηματικό μοντέλο όπου η εμπορική επιχείρηση αγοράζει προϊόντα από έναν προμηθευτή σε μια συμφωνημένη τιμή και τα πουλάει στον καταναλωτή σε μια υψηλότερη τιμή για να κερδίσει. Τα ελληνικά σουπερμάρκετ γράφουν σε ένα βιβλίο τις συμφωνημένες τιμές με τους προμηθευτές και σε ένα δεύτερο βιβλίο τα ποσά που θα τους επιστρέψουν οι προμηθευτές αργότερα με ένα ή περισσότερα ξεχωριστά πιστωτικά τιμολόγια. Αυτή είναι μια πρόσθετη αμοιβή, κάτι σαν «ενοίκιο» για το προνόμιο να έχει ένας προμηθευτής μια θέση για τα προϊόντα του στο ράφι.
Αυτές οι «παροχές» από τους προμηθευτές αλλάζουν εντελώς την εικόνα της τιμολόγησης των προϊόντων και τελικά της κερδοφορίας των σουπερμάρκετ, καθώς αντιστοιχούν σε πολύ υψηλό ποσοστό της αξίας των προϊόντων. Αυτός είναι και ένας βασικός παράγοντας που τροφοδοτεί την ακρίβεια στα ράφια: οι προμηθευτές γνωρίζουν ότι, εκτός από την τιμή που θα εισπράξουν για τα προϊόντα τους, θα πρέπει να υπολογίσουν στην εξίσωση και το κόστος των πρόσθετων παροχών και εκπτώσεων. Αυτό σημαίνει ότι πρέπει να «φουσκώνουν» την ονομαστική τιμή πώλησης, για να μη βγαίνουν ζημιωμένοι –και βεβαίως τον τελικό λογαριασμό πληρώνει ο καταναλωτής.
Ο μηχανισμός των παροχών και εκπτώσεων επιτρέπει στα σουπερμάρκετ (σε διαφορετικό βαθμό, ανάλογα με τα μεγέθη τους) να διαχειρίζονται τεράστια ρευστότητα εκτός των βασικών τους εμπορικών λογαριασμών, την οποία χρησιμοποιούν για την επέκτασή τους. Οσο μεγαλύτερη μια αλυσίδα, τόσο μεγαλύτερα «ενοίκια για το ράφι» εξασφαλίζει από τους προμηθευτές και τόσο ισχυρότερο «οπλοστάσιο» έχει για την επεκτατική της πολιτική. Ετσι συμβάλλει στην ενίσχυση των τάσεων συγκέντρωσης στην αγορά. Σύμφωνα με μελέτη της ICAP, πέντε μεγάλες αλυσίδες ελέγχουν πάνω από το 70% του συνολικού τζίρου.
Αποκάλυψη από την Επ. Ανταγωνισμού
Το δομικό αυτό πρόβλημα της αγοράς δεν είναι άγνωστο στις Αρχές, παρότι η κυβέρνηση έχει αποφασίσει εδώ και χρόνια να μην προχωρήσει σε παρεμβάσεις. Ερευνα της Επιτροπής Ανταγωνισμού που έγινε το 2021, πριν ακόμη σηκωθεί το «κύμα» της ακρίβειας, είχε αποκαλύψει τεράστιες εκπτώσεις (της τάξης του 40%) που εξασφαλίζουν οι αλυσίδες σουπερμάρκετ από τους προμηθευτές τους. Οι προμηθευτές όμως συνυπολογίζουν το κόστος των παροχών και το συμπεριλαμβάνουν στην τιμή χονδρικής, η οποία τελικά μετακυλίεται στον καταναλωτή.
Η Επιτροπή Ανταγωνισμού μέσα από την ενδελεχή έρευνά της έθεσε τον κλάδο στο μικροσκόπιο εντοπίζοντας τις πρακτικές, τις ανισορροπίες, αλλά και προτείνοντας συγκεκριμένες θεσμικές λύσεις. Η συστηματική καταγραφή της αποκάλυψε ότι μετά την αφαίρεση των εκπτώσεων το πραγματικό κόστος αγορών για τα σουπερμάρκετ κυμάνθηκε ιστορικά από 59,63% έως 63,59%. Η Επιτροπή τονίζει ότι οι εν λόγω εκπτώσεις είναι συχνά μη συστηματικές και ετεροχρονισμένες, γεγονός που σημαίνει ότι δεν ενσωματώνονται απευθείας στο κόστος αγοράς κατά τη στιγμή της προμήθειας.
Τα είδη των εκπτώσεων και παροχών ποικίλλουν και περιλαμβάνουν: εκπτώσεις τζίρου με τη μορφή πιστωτικών τιμολογίων, εκπτώσεις προωθητικών ενεργειών, εκπτώσεις γκάμας και τοποθέτησης στο ράφι, καθώς και εποχικές παροχές ή εκπτώσεις μικτής δεσμοποίησης (προσφορές πολλαπλών προϊόντων). Το ζητούμενο είναι σε ποιον βαθμό αυτές οι παροχές στα σουπερμάρκετ περνούν στον καταναλωτή και κατά πόσο μένουν στα κέρδη των αλυσίδων. Η Επιτροπή δεν κατέληξε σε συμπέρασμα, το 2021, και άφησε τη διερεύνηση για το μέλλον, σημειώνοντας ότι «η ενδεχόμενη μετακύλιση στους καταναλωτές θα αποτελέσει αντικείμενο μελλοντικής επικαιροποίησης». Ομως αυτή η επικαιροποίηση τελικά δεν έγινε…
Πάντως, σύμφωνα με τα στοιχεία της Επιτροπής, μια αύξηση τιμής κατά 1% από τον προμηθευτή μεταφράζεται σε αύξηση 0,43% περίπου για τον τελικό καταναλωτή μέσα από τον πολύπλοκο μηχανισμό τιμολόγησης που ακολουθούν τα σουπερμάρκετ, ενσωματώνοντας και ένα μέρος των εκπτώσεων και παροχών από τον προμηθευτή στην τελική τιμή.
Οι προτάσεις της Επιτροπής και η απομάκρυνση Λιανού
Για την αντιμετώπιση των στρεβλώσεων στις σχέσεις προμηθευτών και λιανεμπορίου και την εξασφάλιση συνθηκών υγιούς ανταγωνισμού, η Επιτροπή Ανταγωνισμού είχε καταθέσει από το 2021 ένα πλέγμα προτάσεων, στις οποίες συμφωνούν οι αρχές ανταγωνισμού της Ευρώπης. Ωστόσο η κυβέρνηση δεν έδειξε ιδιαίτερη διάθεση να εφαρμόσει τις προτάσεις αυτές. Στην έρευνα προτείνονταν, μεταξύ άλλων, τα ακόλουθα μέτρα για την ενίσχυση της διαφάνειας στις σχέσεις προμηθευτών και σουπερμάρκετ:
• Προώθηση ενός αυστηρού κώδικα συμπεριφοράς και οδηγιών που θα διέπουν τις διαπραγματεύσεις στο λιανεμπόριο.
• Αμεση αντιμετώπιση αθέμιτων πρακτικών που κινούνται σε νομικά «γκρίζες περιοχές» (όπως συστήματα προκαταβολικών πληρωμών και δυσανάλογες χρεώσεις για τοποθέτηση σε ράφι).
• Θέσπιση συγκεκριμένων κανονισμών για την τοποθέτηση των προϊόντων στα ράφια και τους όρους πληρωμής.
• Δημιουργία ενός ευέλικτου μηχανισμού επίλυσης διαφορών, με τη θεσμοθέτηση του ρόλου του διαμεσολαβητή για την αγορά.
Η παρέμβαση της Επιτροπής Ανταγωνισμού δεν άλλαξε πολλά στις κατευθύνσεις της κυβέρνησης, που άφησε τον κλάδο των σουπερμάρκετ να λειτουργεί χωρίς παρεμβάσεις. Ο τότε πρόεδρος της Επιτροπής, Ιωάννης Λιανός, που είχε προκαλέσει «ενόχληση» στα σουπερμάρκετ όπως και σε άλλους ισχυρούς επιχειρηματικούς κλάδους, απομακρύνθηκε μετά τη λήξη της θητείας του.
Οι σωρευτικές αυξήσεις πληθωρισμού είναι πρωτοφανές φαινόμενο για τα χρόνια που η Ελλάδα συμμετέχει στο ευρώ | (ΜΙΧΑΛΗΣ ΚΑΡΑΓΙΑΝΝΗΣ/EUROKINISSI
Πώς «απογειώθηκε» κατά 35% το κόστος της διατροφής μας
Ο πληθωρισμός των ειδών διατροφής έγινε ο εφιάλτης των ελληνικών νοικοκυριών ύστερα από το άνοιγμα της οικονομίας, μετά από την πανδημία και το ξέσπασμα του πολέμου στην Ουκρανία, τον Φεβρουάριο του 2022. Είναι χαρακτηριστικό ότι το γενικό επίπεδο τιμών (Γενικός Δείκτης Τιμών Καταναλωτή – τιμάριθμος) έχει αυξηθεί από το 2021 έως τον Μάιο του 2026 κατά 25%, ενώ στον δείκτη τιμών διατροφής η σωρευτική αύξηση της ίδιας περιόδου ήταν της τάξης του 35%, με βάση τα στοιχεία της ΕΛΣΤΑΤ.
Για να βρει κανείς τόσο μεγάλες, σωρευτικές αυξήσεις πληθωρισμού και ειδικότερα του τιμάριθμου στη διατροφή, πρέπει να ανατρέξει στα χρόνια της «πληθωριστικής» δεκαετίας του ’80, ενώ είναι πρωτοφανές φαινόμενο για τα χρόνια που η Ελλάδα συμμετέχει στο ευρώ. Στην ευρωζώνη οι αντίστοιχες σωρευτικές αυξήσεις στον τιμάριθμο των ειδών διατροφής ήταν επίσης μεγάλες, ξεπερνώντας το 30% την ίδια περίοδο. Παρ’ όλο που η ευρωζώνη κατέγραψε μια υψηλότερη κορύφωση στον πληθωρισμό των τροφίμων στις αρχές του 2023, ο πληθωρισμός στην Ελλάδα αποδείχθηκε δομικά πιο «επίμονος», παραμένοντας στο 3,5% τον Μάιο του 2026, ενώ ο μέσος όρος της ευρωζώνης είχε αποκλιμακωθεί στο 1,6%.
Πίσω από τη «βιτρίνα» της αύξησης κατά 3,5% στον τιμάριθμο διατροφής αυτόν τον Μάιο, η ΕΛΣΤΑΤ καταγράφει ένα κύμα αυξήσεων σε νωπά και συσκευασμένα προϊόντα. Καταγράφει ειδικότερα αυξήσεις σε: ψωμί και άλλα προϊόντα αρτοποιίας, μοσχάρι, χοιρινό, αρνί και κατσίκι, πουλερικά, αλλαντικά, παρασκευάσματα με βάση το κρέας, ψάρια αλίπαστα, γαλακτοκομικά και αυγά, μαργαρίνη και άλλα φυτικά λίπη, φρούτα (γενικά), λαχανικά (γενικά), ζάχαρη – σοκολάτες – γλυκά – παγωτά, καφέ. Μέρος αυτών των αυξήσεων, όπως σημειώνει η ΕΛΣΤΑΤ, αντισταθμίστηκε από τη μείωση κυρίως των τιμών σε: δημητριακά για πρωινό, ψάρια νωπά ή κατεψυγμένα και ελαιόλαδο.
Δεν είναι τυχαίο ότι με αυτά τα δεδομένα η Ελλάδα παραμένει ουραγός στην κατάταξη με βάση την αγοραστική δύναμη. Το κατά κεφαλήν ΑΕΠ της Ελλάδας, εκφρασμένο σε Μονάδες Αγοραστικής Δύναμης, διαμορφώθηκε στο 68% του ευρωπαϊκού μέσου όρου το 2025 (σημειώνοντας μάλιστα μικρή πτώση σε σχέση με το 2024). Η Ελλάδα κατατάσσεται προτελευταία στην Ευρωπαϊκή Ενωση σε αγοραστική δύναμη, ξεπερνώντας οριακά μόνο τη Βουλγαρία (η οποία βρίσκεται στο 66% και καλύπτει τη διαφορά).
Σε φάση επιστροφής ο πληθωρισμός απληστίας;
Ανησυχητικό στην παρούσα φάση είναι ότι φαίνεται να επιστρέφει στην ελληνική οικονομία το φαινόμενο του «πληθωρισμού απληστίας» («greedflation»), ο οποίος βρίσκεται πίσω από το αρχικό και πολύ μεγάλο κύμα ανατιμήσεων που εκδηλώθηκε από το 2022, καθώς οι επιχειρήσεις μετακύλησαν –και με το παραπάνω– τις διεθνείς ανατιμήσεις για να αυξήσουν την κερδοφορία τους. Η διαφαινόμενη επάνοδος του «πληθωρισμού απληστίας» γίνεται ιδιαίτερα ανησυχητική ειδικά στον τομέα των τροφίμων, όπου οι επιχειρήσεις (σουπερμάρκετ και προμηθευτές) έχουν μεγαλύτερα περιθώρια να περάσουν ανατιμήσεις, λόγω του μεγάλου βαθμού συγκέντρωσης της αγοράς και της ανελαστικότητας της ζήτησης για βασικά αγαθά διατροφής.
Οπως επισημαίνει η Τράπεζα της Ελλάδας στην τελευταία έκθεση για τη Νομισματική Πολιτική, οι εγχώριες πληθωριστικές πιέσεις άρχισαν να εντείνονται το 2021 και κλιμακώθηκαν περαιτέρω το 2022 και το 2023. Εως τα μέσα του 2023 τα μοναδιαία κέρδη είχαν τη μεγαλύτερη συμβολή στην άνοδο του αποπληθωριστή του ΑΕΠ, γεγονός που υποδηλώνει ότι οι επιχειρήσεις μετακύλησαν στις τελικές τιμές τις αυξήσεις του κόστους που συνδέονταν με τη μεγάλη άνοδο των τιμών της ενέργειας και των λοιπών ενδιάμεσων προϊόντων.
Το 2024 και το 2025 ο αποπληθωριστής του ΑΕΠ παρέμεινε σχετικά υψηλός σε μεγάλο βαθμό, λόγω της ανόδου του μοναδιαίου κόστους εργασίας (σ.σ. οι μισθοί αυξήθηκαν λόγω της πίεσης να καλυφθεί η αρχική αύξηση του πληθωρισμού). Το α’ τρίμηνο του 2026 τα κέρδη ανά μονάδα προϊόντος αποτέλεσαν και πάλι τον κύριο παράγοντα που οδήγησε στην αύξηση του αποπληθωριστή του ΑΕΠ.
Η περίοδος του πληθωριστικού σοκ ήταν για τις ελληνικές επιχειρήσεις μια «χρυσή εποχή» υψηλών περιθωρίων κέρδους. Οπως επισημαίνει η ΤτΕ, το μερίδιο καθαρού κέρδους ανήλθε σε 27,3% το 2025, από 26,9% το 2024, και τα επιχειρηματικά κέρδη σταθεροποιήθηκαν σε υψηλότερα επίπεδα έναντι της προ της πανδημίας περιόδου (25,2% κατά μέσο όρο την τριετία 2017-19).
Τι (δεν) κερδίζουν οι καταναλωτές
Συμφωνίες κυρίων με ορίζοντα… κάλπης
Σε μια προσπάθεια να εκτονώσει τη δυσφορία των καταναλωτών για την ακρίβεια στα ράφια των σούπερ μάρκετ, η κυβέρνηση επαναφέρει το μοντέλο των «συμφωνιών κυρίων», που είχαν γίνει βασικό εργαλείο πολιτικής στα τέλη της δεκαετίας του ’90, όταν η τότε κυβέρνηση, με υπουργό Εμπορίου τον Μιχάλη Χρυσοχοΐδη, προσπαθούσε να αναχαιτίσει την ακρίβεια μέσω συνεννοήσεων με τις επιχειρήσεις για να πιάσει η Ελλάδα το κριτήριο του πληθωρισμού για την εισαγωγή στην ευρωζώνη – όλοι γνωρίζουμε τι ακολούθησε: το φαινόμενο του ελατηρίου στις τιμές μετά την είσοδο στην ευρωζώνη.
Η συμφωνία του υπουργού Ανάπτυξης, Τάκη Θεοδωρικάκου, με τα σούπερ μάρκετ και τις βιομηχανίες τροφίμων προσφέρει κάτι χειροπιαστό στις επιχειρήσεις: από το τέλος Ιουνίου καταργήθηκε η «ενοχλητική» διάταξη για το πλαφόν του περιθωρίου κέρδους, το οποίο ήταν ούτως ή άλλως ένα μέτρο προσωρινού χαρακτήρα που από τις επιχειρήσεις επισημαινόταν -ορθά σε μεγάλο βαθμό- ότι δημιουργούσε μεγάλο κόστος διαχείρισης και στρέβλωνε τον ανταγωνισμό, καθώς για μια επιχείρηση ή ένα προϊόν μπορεί να τύχαινε το περιθώριο κέρδους να «κλείδωνε» σε υψηλό ποσοστό και για μια άλλη σε χαμηλό.
Αυτά ήταν τα χειροπιαστά οφέλη για τις επιχειρήσεις από τη συμφωνία κυρίων. Για τους καταναλωτές όμως είναι πολύ αμφίβολο τι ακριβώς επιτεύχθηκε. Οι επιχειρήσεις δεσμεύονται για πάγωμα τιμών τη θερινή περίοδο και για μειώσεις από το φθινόπωρο.
Παραδόξως δηλαδή η κυβέρνηση επιτρέπει αυξήσεις πάνω από το παλιό πλαφόν στο περιθώριο κέρδους, για να εξασφαλίσει πάγωμα και μειώσεις. Σε κάθε περίπτωση, πέραν αυτών των γενικών εννοιών («πάγωμα», «μειώσεις»), η συμφωνία δεν ενσωματώνει κάποιο μηχανισμό παρακολούθησης και επιβεβαίωσης της τήρησής της, ούτε έχει περισσότερες «λεπτομέρειες» για τις μειώσεις τιμών που θα ακολουθήσουν σε ένα πολύ βολικό πολιτικό χρόνο για την κυβέρνηση, δηλαδή στην τελική ευθεία για τις εκλογές, όποτε και αν γίνουν.
Αλλωστε αυτό είναι ένα βασικό πρόβλημα σε τέτοιες «συμφωνίες κυρίων»: το δίκαιο για τον ανταγωνισμό απαγορεύει «διά ροπάλου» τις οριζόντιες συμφωνίες για τις τιμές στην αγορά είτε αυτές γίνονται μεταξύ επιχειρήσεων ή με την παρέμβαση της πολιτείας. Ετσι η «συμφωνία κυρίων» παραμένει σε πλαίσιο «εποικοδομητικής ασάφειας» και το μόνο που είναι βέβαιο είναι ότι δεν θα ξαναδούμε βαριά πρόστιμα σε προμηθευτές και σούπερ μάρκετ για υπέρβαση του πλαφόν στα περιθώρια κέρδους.
Λίγα πράγματα ειπώθηκαν για την προτεινόμενη αύξηση του μισθού των Επισκόπων και τη σύνδεση των αποδοχών τους με αυτές του Γενικού Γραμματέα Υπουργείου. Η επιχειρηματολογία Μητσοτάκη συνοψίζεται σε τρεις προτάσεις, μεταξύ των οποίων παρεμβάλλονται λογικά χάσματα, θεολογικά ατοπήματα, πολιτική στρεψοδικία.
Α. “‘Ηταν ένα πάγιο αίτημα της Εκκλησίας της Ελλάδος εδώ και πολλά χρόνια”, “ήταν το αίτημα της Ιεραρχίας εν συνόλω” είπε ο Πρωθυπουργός. Τίποτα από τα δύο δεν ισχύει, διότι εάν όντως υπήρχε ανάλογο αίτημα θα είχε διατυπωθεί δημόσια. Τα λόγια του πρωθυπουργού εκθέτουν την εκκλησία, καθώς εμφανίζει την ιεραρχία να αιτείται κάθε λίγο και λιγάκι ατύπως και παρασκηνιακά. Ακόμα κι αν πρόκειται για πρόσφατη διεκδίκηση (μετά το 2022!!) τα πρόσημα «πάγιο» και “εν συνόλω” είναι άτοπα και παραπλανητικά.
β. “Δυσκολεύομαι… να δεχτώ ότι ο μισθός του Μητροπολίτη, που διοικεί εν πάσει περιπτώσει μια μεγάλη Μητρόπολη, θα είναι σημαντικά χαμηλότερος από τον μισθό του Μουφτή. Και θα σταματήσω εδώ”. Ευτυχώς, ο Πρωθυπουργός σταμάτησε εκεί, διότι παρακάτω θα είχε σκοντάψει στο ότι ο Μουφτής είναι δημόσιος λειτουργός με δικαστικές/δικαιοδοτικές αρμοδιότητες, τη στιγμή μάλιστα που οι μισθοί των δικαστικών εκτοξεύτηκαν.
Πάντως, η αιτιολόγηση αυτή είναι θεολογικά απαράδεκτη, πολιτικά άτοπη και νομικά αδιάφορη. Ποιός ανέθεσε στην πολιτεία να αποτιμήσει σε αργύρια πόσο ο Μουφτής, πόσο ο Μητροπολίτης, πόσο ο Καρδινάλιος, πόσο ο Ραβίνος, πόσο ο Σαμάνος, πόσο Μονσινιόρ, πόσο ο νεωκόρος… Εάν πρόκειται για συγγνωστή άγνοια και επικοινωνιακή ανοησία, καλώς. Εάν, όμως, πρόκειται για υπαίτια άγνοια, τότε η ακηδία, η ραθυμία, η αμέλεια και η νωθρότητα συνιστούν πρώτη ύλη των πάσης φύσεως πολιτικών παραστρατημάτων. Ο πρωθυπουργός δεν επέδειξε την οφειλόμενη πολιτική επιμέλεια και σεβασμό έναντι των ευσεβών χριστιανών, γι’ αυτό και μεταξύ της πρώτης και της δεύτερης πρότασης μεσολαβεί η παραπλάνηση για τα εγκόσμια και η απρέπεια για τα θεοτικά. Όσο κι αν “δυσκολεύεται να το δεχτεί”, ο Μουφτής αμείβεται περισσότερο από τον Μητροπολίτη, διότι αυτό προβλέπουν οι νόμοι, που ο ίδιος ψήφισε και που η ιεραρχία επιδοκίμασε.
Μάλλον θα “δυσκολευτεί” πάλι, όταν σε λίγα χρόνια ο μισθός του Μουφτή θα είναι και πάλι υψηλότερος από αυτόν του Μητροπολίτη! Με βάση το Ενιαίο Μισθολόγιο, ο Μουφτής αμείβεται ως δημόσιος υπάλληλος (ΠΕ) και ο μισθός του διαμορφώνεται με βάση το ανώτατο κλιμάκιο, αυξάνεται ανάλογα με τα έτη υπηρεσίας, με όλα τα ενεργά επιδόματα και τις μισθολογικές ωριμάνσεις. Ως εν ενεργεία Γενικός Διευθυντής δικαιούται επιπλέον το επίδομα θέσης ευθύνης και το επίδομα παραμεθορίου. Οι αποδοχές του, λοιπόν, βαίνουν αυξανόμενες, επειδή είναι ένας απλός ανώτατος δημόσιος υπάλληλος.
Ο μισθός του Μητροπολίτη συνδέεται με τη θέση Συντονιστή Αποκεντρωμένης Διοίκησης. Καθορίζεται άπαξ και παραμένει σταθερός, όπως του Γενικού Γραμματέα Υπουργείου, όπως κάθε πολιτικού αξιωματούχου: ούτε αυξήσεις, ούτε πληθωρισμός, ούτε κλιμάκια, ούτε ωρίμανση, ούτε θέση ευθύνης, ούτε παραμεθόριος, ούτε επιδόματα, τίποτα. Και έτσι αμείβεται λιγότερο από τον Μουφτή, όπως επιτάσσει το Σύνταγμα, οι νόμοι αλλά και η συνθήκη της Λωζάνης.
Συνεπώς, δεν πρόκειται για εύνοια υπέρ των Μουφτήδων και αρνητική διάκριση εις βάρος των Επισκόπων, όπως εξυπονοεί ο πρωθυπουργός («Θου, Κύριε, φυλακήν τω στόματί μου και θύραν περιοχής περί τα χείλη μου»). Πάντως, ξέρει να ενεργοποιεί τα διεστραμμένα ελληνο-χριστιανικά ανακλαστικά και να κινητοτοποιεί όσους δυσκολεύονται να συμφιλιωθούν με τις υποχρεώσεις της χώρας. Οι Μουφτείες στη Θράκη διέπονται από ειδικό νομικό καθεστώς. Και επειδή οι Μουφτήδες ασκούν (περισσότερο παλιότερα, λιγότερο τώρα) δικαστικά καθήκοντα (οικογενειακό, κληρονομικό δίκαιο/Σαρία), το βαθύτατο κράτος τούς ενέταξε στον σκληρό πυρήνα της δημόσιας διοίκησης, ως υψηλόβαθμους δημοσίους υπαλλήλους. Αντιθέτως, οι αδικημένοι ιεράρχες του “ΝΠΔΔ Εκκλησία της Ελλάδος” δεν θεωρούνται δημόσιοι υπάλληλοι, αλλά θρησκευτικοί λειτουργοί με ιδιαίτερο Ειδικό Μισθολόγιο και, λόγω αυτού του καθεστώτος “καθηλώθηκαν” οι αποδοχές τους στα προβλεπόμενα και συμφωνηθέντα.
Λέει ο πρωθυπουργός, “όχι και να παίρνουν λιγότερα από τους Μουφτήδες!” και απαντάει ο ίδιος “Προσέξτε, πάμε στο 90% του μισθού του Γενικού Γραμματέα, γιατί εν πάση περιπτώσει ο Μητροπολίτης διοικεί μια Μητρόπολη”. Τόσο απλά. “Και ο Μουφτής διοικεί μια Μουφτεία”, αντιτείνει ο άλλος ή μπορεί και να ρωτήσει, “ο Τιτουλάριος τι ακριβώς “διοικεί”; Η πρόταση, πάντως “ο Μητροπολίτης διοικεί μια Μητρόπολη” είναι μέγα ατόπημα. Ο Επίσκοπος ασκεί πνευματική, ποιμαντική λειτουργία και όχι κοσμική διοίκηση, όπως ο Μουφτής και οι διορισμένοι ανώτατοι υπάλληλοι του κράτους. Δεν είναι ακριβές ότι “διοικεί μια μητρόπολη” και γιαυτό αδικεί τον Μουφτή, ο οποίος “διοικεί, πραγματικά, μια Μουφτεία” ή τον λιμενάρχη ο οποίος “διοικεί, πράγματι, έναν λιμένα”. Αλλά και πάλι, η προτεινόμενη λύση δεν θεραπεύει την μισθολογική ανισότητα. Η Σύνοδος φαίνεται να μην καταλαβαίνει ότι η επόμενη κυβέρνηση μπορεί θα αυξήσει τις αποδοχές του Γενικού διευθυντή (θέση ευθύνης, παραμεθόριος, Αυτόματη Τιμαριθμική Αναπροσαρμογή (!!!) και όλα τα γνωστά επιδόματα), οπότε ο Μουφτής θα έχει και πάλι υψηλότερες αποδοχές από τον Μητροπολίτη.
Η κυβέρνηση ψηφοθηρεί συμπτωματικά αλλά δεν ξεχνά το χούι της να υποδουλώνει συστηματικά την ιεραρχία. Η ιεραρχία νομίζει ότι παίζει τους πολιτικούς στα δάχτυλα και έτσι εξουδετερώνεται κάθε φορά που προσχωρεί στο κρατικό δόγμα, το οποίο συνοψίζεται στο ότι η πνευματική επιρροή τής εκκλησίας μπορεί να τροφοδοτεί ες αεί την πολιτική νομιμοποίηση του κράτους. Τώρα, η Πολιτεία επανέρχεται για να σφίξει τον γόρδιο δεσμό. Το ιστορικό και τα κατά καιρούς επίδικα, εκτίθενται αναλυτικά στο βιβλίο του Μητραλέξης, Σχέσεις Εκκλησίας – Κράτους (2019).
Ας μείνουμε όμως στα σίγουρα: Η εκκλησία έχει τρεις βαθμούς Ιεροσύνης, που αποδίδονται μέσω του μυστηρίου της χειροτονίας (Επίσκοπος, Πρεσβύτερος, Διάκονος). Οι άλλοι διοικητικοί ή τιμητικοί τίτλοι, τα λεγόμενα οφφίκια, απονέμονται από τον Μητροπολίτη ή τον Πατριάρχη (Αρχιμανδρίτης, Συγκέλλιος, Πρωτοπρεσβύτερος, Οικονόμος, Πρωτοδιάκονος, Μέγας Λογοθέτης, Άρχων Πρωτοψάλτης, Άρχων Ρεφερενδάριος…). Τι φέρνει, λοιπόν, η προχειρότητα Μητσοτάκη και ο προεκλογικός οδοστρωτήρας; Διασπά το ενιαίο του κλήρου, κωδικοποιεί τους βαθμούς ιεροσύνης και τα οφφίκια σε δύο ασύμμετρα καθεστώτα κύρους και διαχωρίζει τους κληρικούς σε ασύμπτωτα πολιτικά πεδία: κλήρος (σαν να ήταν υπάλληλοι του δημοσίου) και Επίσκοποι (σαν να ήταν πολιτικοί αξιωματούχοι). Έτσι εξηγείται, μάλλον, η αμήχανη αντίδραση πολιτικών και ιεραρχών, που δεν μίλησαν για την χρόνια θεσμική παθολογία στις σχέσεις Κράτους και Εκκλησίας της Ελλάδος. Υπήρξε αλλά ξεχάστηκε μια απόπειρα της κυβέρνησης Τσίπρα να ανοίξει το διάλογο με την εκκλησία, η οποία κατέληξε (παραλίγο!) και δες κατέληξε (τελικά) σε συμφωνία με τον Αρχιεπίσκοπο Ιερώνυμο. Μπορεί να μην είχε αίσιο τέλος, αλλά έβγαλε το πρόβλημα από τα άδυτα του βαθύτατου κράτους και έδιωξε τη λαϊκίστικη σκοτεινιά από την φιγούρα του “Δεσπότη”. Εναπόθεσε τότε το πρόβλημα στο πεδίο των εγκόσμιων διευθετήσεων και με διακηρυγμένες αξιακές χειρονομίες συνδιαλλαγής εκατέρωθεν. Ιερατείο και κλήρος μαζί με το συναπάντημα “τελευταία φορά Αριστερά” κανιβάλισαν τότε την μοναδική ευκαιρία. Έκτοτε, ο Μητσοτάκης επιμολύνει τις εντάσεις και ξαναρίχνει το πρόβλημα στα παρασκήνια. Πάντως, κανείς δεν επιθυμεί λύση. Πολιτικές και εκκλησιαστικές ηγεσίες παρέλυσαν μέσα αδιέξοδα που ταλαιπωρούν εδώ και δύο αιώνες το Κράτος (με τους πολίτες του) και την Εκκλησία της Ελλάδος (με την κοινωνία των πιστών της).
Σε πρόκληση για το σύνολο του δημοκρατικού κόσμου αναδεικνύεται η άρνηση της ηγεσίας του Αρείου Πάγου να προχωρήσει στον επανέλεγχο του σκανδάλου των υποκλοπών.
Σε πολιτικό επίπεδο τα κόμματα του προοδευτικού χώρου μιλούν για ευθεία συγκάλυψη. Την ίδια στιγμή, εντονότατες είναι οι αντιδράσεις του νομικού κόσμου, με επιφανείς νομικούς να μιλούν για μια εξέλιξη που είναι αδύνατον να δικαιολογηθεί με νομικά επιχειρήματα.
Πολιτική κάλυψη στην συγκάλυψη
Θυμίζουμε ότι, όλα ξεκίνησαν όταν σήμερα το πρωί ο Άρειος Πάγος απάντησε με ένα απόλυτο «Όχι» στην προτροπή του Μονομελούς Πρωτοδικείου Αθήνας να ανοίξει εκ νέου ο φάκελος των υποκλοπών.
Αιτία: Τα νέα στοιχεία που προέκυψαν από την δίκη των τεσσάρων υπευθύνων για το λογισμικό Predator, οι οποίοι και καταδικάστηκαν.
Η άρνηση της ανώτατης βαθμίδας της δικαιοσύνης να προχωρήσει σε νέα έρευνα συνδέθηκε πολιτικά με τις δημόσιες δηλώσεις του επικεφαλής της εταιρίας εισαγωγής του παράνομου λογισμικού(Intelexa) Ταλ Ντίλιαν. Ο Ισραηλινός πρώην στρατιωτικός και νυν επιχειρηματίας, υπενθυμίζουμε ότι, είχε δηλώσει πως το λογισμικό απευθύνονταν αποκλειστικά σε δημόσιες υπηρεσίες, ενώ είχε αφήσει αιχμές για την πτώση του Αμερικανού προέδρου Νίξον μετά από το σκάνδαλο Watergate. Δημιουργώντας στην αντιπολίτευση την αίσθηση μιας δημόσιας απειλής προς το Μέγαρο Μαξίμου και προσωπικά στον πρωθυπουργό.
Η εξέλιξη της υπόθεσης γίνεται αντιληπτή από το σύνολο σχεδόν των κομμάτων της αντιπολίτευσης ως… ευόδωση ενός τέτοιου εκβιασμού. Αφού η απόφαση του Αρείου Πάγου ουσιαστικά κλείνει κάθε περιθώριο έρευνας αφήνοντας την υπόθεση να τελεσιδικήσει, παρότι εκκρεμούν περισσότερα ερωτήματα ακόμη και συγκριτικά με την προ 3ετίας περίοδο που αναδείχθηκε το σκάνδαλο των υποκλοπών.
Αξίζει να σημειωθεί, επίσης, ότι ο κυβερνητικός εκπρόσωπος με δηλώσεις του στην ενημέρωση των πολιτικών συντακτών έσπευσε να κλείσει άρον-άρον την υπόθεση. Ανέφερε πως η κυβέρνηση δεν σχολιάζει τις αποφάσεις της δικαιοσύνης. Αξιώνοντας μάλιστα αντίστοιχη στάση να κρατήσουν και τα υπόλοιπα κόμματα.
Άρειος Πάγος EUROKINISSI
Σάλος στον πολιτικό κόσμο
Προφανώς τα κόμματα της αντιπολίτευση όχι απλά θα κινηθούν στην αντίθετη κατεύθυνση, αλλά αναμένεται να κλιμακώσουν τις ενέργειές τους. Ήδη ο Νίκος Ανδρουλάκης έχει εξαγγείλει έκτακτη συνέντευξη Tύπου για τις 17.00 το απόγευμα, όπου αναμένεται να ανακοινώσει τις πρωτοβουλίες που πρόκειται να λάβει ως αρχηγός της αξιωματικής αντιπολίτευσης. Θυμίζουμε ότι ο πρόεδρος του ΠΑΣΟΚ είναι ο ίδιος θύμα υποκλοπής ενώ έχει προσφύγει στο ευρωπαϊκό δικαστήριο μετά την άρνηση της κυβέρνησης να εφαρμόσει απόφαση της δικαιοσύνης που επιβάλλει την θεσμική ενημέρωσή του για τον λόγο για τον οποίο παρακολουθήθηκε.
Σε δήλωσή του ο Νίκος Ανδρουλάκης ανέφερε πως «επί εβδομάδες μετά την απόφαση του Μονομελούς Πλημμελειοδικείου Αθηνών, ο Άρειος Πάγος παρέμενε σιωπηλός, χωρίς να προβεί ούτε σε στοιχειώδεις ανακριτικές πράξεις. Περιέργως, ο απόστρατος Ισραηλινός αξιωματικός ενώ εκβίαζε σε δημόσια θέα τον Πρωθυπουργό Κυριάκο Μητσοτάκη και μιλούσε ξεκάθαρα για συνεργασία του ίδιου με το κράτος, δεν κλήθηκε καν από τον κ. Τζαβέλλα να καταθέσει! Δηλαδή ο άνθρωπος που εκβίαζε τον Έλληνα Πρωθυπουργό δεν κλήθηκε να καταθέσει στην ελληνική δικαιοσύνη»!
Δήλωση – προειδοποίηση έκανε με ανάρτησή του ο Αλέξης Τσίπρας. Τόνιsε πως «η ηγεσία της ελληνικής δικαιοσύνης τα τελευταία χρόνια βρίσκει πάντα τον τρόπο να μας εκπλήσσει με την ταχύτητά της, ιδιαίτερα όταν επίκειται η αποκάλυψη ενός παρα-κρατικού μηχανισμού που παραβίασε βάναυσα το Κράτος Δικαίου. Ας έχουν ωστόσο γνώση οι ενδιαφερόμενοι: Ότι εύκολα μπαίνει στο αρχείο, το ίδιο εύκολα βγαίνει από το αρχείο». Αναφορά που προφανώς παραπέμπει σε διερεύνηση της υπόθεσης εφόσον προκύψει πολιτική αλλαγή στην χώρα.
Έντονες αντιδράσεις από ΣΥΡΙΖΑ και Νέα Αριστερά. Η Κουμουνδούρου σημειώνει πως «η ανώτατη Δικαστική Εξουσία αρχειοθετεί το σκάνδαλο, με διάτρητα επιχειρήματα, αντί να επιτελέσει τον συνταγματικό της ρόλο για την διερεύνηση των ατελείωτων σκανδάλων και την απονομή Δικαιοσύνης».
Αντίστοιχα ο γραμματέα της Νέας Αριστεράς Γαβριήλ Σακελλαρίδης τονίζει πως «δεν υπάρχει καμία ανησυχία στην Εισαγγελία του Αρείου Πάγου, παρόλο που ο ιδιοκτήτης της Intellexa, Ταλ Ντίλιαν, λέει δημόσια αυτό που γνωρίζαμε όλοι: ότι πελάτες τους είναι οι κυβερνήσεις και οι υπηρεσίας ασφαλείας, όχι ιδιώτες. Είναι προφανές ότι η δικαστική εξουσία στήνει ένα πέπλο προστασίας γύρω από το Μέγαρο Μαξίμου».
Για ευθύνες του πρωθυπουργού μιλά το ΚΚΕ. Σημειώνει ότι «όλες οι τελευταίες εξελίξεις και αποκαλύψεις, τόσο το αίτημα του Μονομελούς Πλημμελειοδικείου να ξεκινήσει έρευνα για το αδίκημα της κατασκοπείας, όσο και οι τοποθετήσεις του επικεφαλής της ισραηλινής εταιρείας για συναλλαγές με κρατικές αρχές, επιβάλλουν την ανάγκη να αποκαλυφθούν οι ευθύνες που έχει η κυβέρνηση και ο ίδιος ο πρωθυπουργός, να διερευνηθούν πλήρως και σε βάθος όλες οι υποθέσεις παρακολουθήσεων – συνακροάσεων, αυτονόητα και αυτές σε βάρος του ΚΚΕ που είχαν γίνει σύστημα από όλες τις τελευταίες κυβερνήσεις».
Δικαιοσύνη ISTOCK
Αντιδράσεις νομικών
Έντονες είναι οι αντιδράσεις επιφανών νομικών που εντοπίζουν κραυγαλέα παράδοξα στην απόφαση του Αρείου Πάγου. Μιλώντας για παραβίαση στοιχειωδών κανόνων.
Όπως αναφέρει ενδεικτικά ο Μανώλης Βελεγράκης«η έμπιστη, η τυφλή, η ανεξάρτητη, η περήφανη Ελληνική Δικαιοσύνη έκρινε ότι δεν υπάρχει κανείς λόγος να τους καλέσει για να διαπιστώσει α) αν τα κινητά τους είχαν επιμολυνθεί, β) τί στοιχεία περιέχονταν στα κινητά τους, ώστε στη συνέχεια να εξετάσει αν συντρέχει περίπτωση διάπραξης του αδικήματος της κατασκοπείας. Ούτε το 2023-2024 ούτε το 2026 (εδώ είναι που λέμε το “δις εξαμαρτείν, ουκ ανδρός σοφού”).
Ώστε στη συνέχεια να συμπεράνει ο κ. Εισαγγλεέας του Αρείου Πάγου ότι δεν υπάρχει ζήτημα κατασκοπίας ελλείψει “στοιχείων και τυχόν εγγράφων, που θεωρούνταν πιθανό, ότι περιέχονταν στις συσκευές κινητών τηλεφώνων των ανωτέρω σημαντικών Ελλήνων αξιωματούχων, από μόνο το γεγονός ότι αυτά, επιπσφαλώς και υποθετικά, θεωρούνταν, ως περιεχόμενα, στις συσκευές κινητών τηλεφώνων των ανωτέρω προσώπων, χωρίς ποτέ, αυτά (τα ανωτέρω στοιχεία και έγγραφα) να ανιχνευθούν και να εξετασθούν, ώστε να διαπιστωθεί, αν πράγματι επρόκειτο για κρατικά απόρρητα, κατά την προαναλυθείσα έννοια”».
Με βάση αυτά, ο Μανώλης Βελεγράκης σημειώνει πως «νομίζω ότι είναι από τα στοιχειώδη του ποινικού δικαίου και πράξης, ότι ο διενεργών έρευνα πρώτα αναζητεί στοιχεία και μετά εξάγει συμπεράσματα. Δεν εξάγει συμπεράσματα εκ της παραλείψεως αναζήτησης στοιχείων».
Αντίστοιχα o Θανάσης Καμπαγιάννης επισημαίνει ότι «η απόφαση του Εισαγγελέα του Αρείου Πάγου Κωνσταντίνου Τζαβέλλα περί μη ανάσυρσης της δικογραφίας των υποκλοπών, παρά τα καταλυτικά νέα στοιχεία που προέκυψαν δυνάμει της απόφασης του Μονομελούς Πλημμελειοδικείου Αθηνών, αποτελεί τον ορισμό της θεσμικής εκτροπής. Δεν μπορεί κανείς να μη σημειώσει την χαώδη αντίθεση ανάμεσα στο στιβαρό αποδεικτικό σκεπτικό του Πρωτοδίκη Αθηνών για την ανάγκη διερεύνησης του εγκλήματος της κατασκοπείας και στην καταγέλαστη “αιτιολογία” του Ανώτατου Εισαγγελέα ότι αφού οι δράστες των υποκλοπών δεν στόχευσαν μόνο τον Αρχηγό ΓΕΕΘΑ Κ. Φλώρο αλλά και τον τηλεπαρουσιαστή Φουρθιώτη, αποκλείεται λογικά η τέλεση του αδικήματος της κατασκοπείας γιατί άτομα σαν τον Φουρθιώτη “δεν θα μπορούσαν να αποτελούν στόχο κατασκόπων”. Υπενθυμίζεται ότι ο Κωνσταντίνος Τζαβέλλας ήταν εποπτεύων εισαγγελέας της ΕΥΠ όταν αποφασίστηκε η παρακολούθηση του Νίκου Ανδρουλάκη».
Ομαδικά πυρά εξαπολύουν επιστημονικοί και περιβαλλοντικοί φορείς κατά της ρύθμισης που φέρνει το υπουργείο Περιβάλλοντος και Ενέργειας και ανοίγει τεράστια παράθυρα πολεοδόμησης με οριζόντιο τρόπο και μέσα σε περιοχές υψηλής, υποτίθεται, προστασίας του δικτύου Natura 2000.
Η ρύθμιση που επιτρέπει να πολεοδομηθεί έως και το 20% στις «Ζώνες Διαχείρισης Βιώσιμων Πόρων» εντάχθηκε σε νομοσχέδιο που ήταν ανοικτό σε σχόλια (δημόσια διαβούλευση) έως χθες. Η «Εφ.Συν.» είχε αναφερθεί αναλυτικά στο νομοσχέδιο («Ωρα...μπαζώματος για τις περιοχές Natura», 3/4/2026) τονίζοντας ότι η κυβέρνηση προσπαθεί να δώσει λύση σε ένα αδιέξοδο που δημιούργησε η ίδια ακολουθώντας αντικρουόμενες πολιτικές. Οι πολιτικές αυτές ξεδιπλώθηκαν από το 2019, όταν αφενός διακήρυττε πως είναι η πιο φιλική κυβέρνηση σε στρατηγικές επενδύσεις παρέχοντας ειδικές διευκολύνσεις, και αφετέρου φορούσε «πράσινο» προσωπείο υποσχόμενη ότι όλα τα πολεοδομικά προβλήματα (αυθαίρετα, εκτός σχεδίου δόμηση) θα λυθούν με τα Πολεοδομικά Σχέδια και τις Περιβαλλοντικές Μελέτες.
Το θέμα είναι ότι μετά από 7 χρόνια διακυβέρνησης Μητσοτάκη, τόσο τα Πολεοδομικά Σχέδια (Τοπικά και Ειδικά) όσο και οι Ειδικές Περιβαλλοντικές Μελέτες που αφορούν κυρίως τις προστατευόμενες περιοχές καθυστερούν υπέρμετρα την ώρα που η Ελλάδα απειλείται με ευρωπαϊκά πρόστιμα για την ελλιπή προστασία των περιοχών Natura.
Ικανοποιεί πιέσεις ομάδων συμφερόντων
Πολεοδόμοι-χωροτάκτες
«Η ρύθμιση αυτή επιχειρεί να ικανοποιήσει τις διαχρονικές και εντεινόμενες πιέσεις ομάδων συμφερόντων για οικιστική και τουριστική ανάπτυξη σε περιοχές περιβαλλοντικής προστασίας και πέριξ των πόλεων και των οικισμών ή, ακόμα, και εντός αστικών περιοχών σε εκτάσεις που έχουν μείνει εκτός σχεδίου», τονίζει σε αναλυτική του ανακοίνωση ο Σύλλογος Ελλήνων Πολεοδόμων και Χωροτακτών (ΣΕΠΟΧ).
Ο ΣΕΠΟΧ υπενθυμίζει ότι ήδη μέσα στις προστατευόμενες περιοχές επιτρέπεται ένα πλήθος ποικίλων χρήσεων γης και το νομοσχέδιο, αντί να θέτει περιορισμούς, τις επιβαρύνει περαιτέρω μέσω της δυνατότητας πολεοδόμησης. «Η πολεοδόμηση των εκτάσεων αυτών συνεπάγεται την πολύ πιο εντατική εκμετάλλευση της γης με κατά πολύ αυξημένα μεγέθη (πυκνότητα, συντελεστές δόμησης, ποσοστά κάλυψης κ.ο.κ.)».
Εκφράζει την έντονη αντίθεσή του ως προς τη νομοθετική πρωτοβουλία της κυβέρνησης να δοθεί δυνατότητα οργανωμένης πολεοδόμησης εντός των προστατευόμενων περιοχών. Υπογραμμίζει ότι ο στόχος των περιοχών Natura 2000 είναι η προστασία της φύσης και της βιοποικιλότητας, η διατήρηση των φυσικών οικοτόπων, των ειδών χλωρίδας και πανίδας και η διαφύλαξη της γης ως σημαντικού πόρου. Οχι η οικιστική ανάπτυξη, με όποιο μανδύα βιωσιμότητας και πράσινου αποτυπώματος κι αν φέρει.
«Σε μια εποχή κλιματικής κρίσης, η ελληνική πολιτεία επιμένει να κινείται με μοναδικό αναπτυξιακό γνώμονα την περιορισμένου ορίζοντα και υψηλού περιβαλλοντικού κόστους περαιτέρω ενίσχυση της κτηματαγοράς και του τουρισμού», σημειώνει ο σύλλογος, τονίζοντας ότι η ρύθμιση γίνεται με οριζόντιο τρόπο, ότι το ποσοστό του 20% είναι κολοσσιαίο.
Προσχήματα και δικαιολογίες
Πυρα από 12 περιβαλλοντικές οργανώσεις
«Πολλαπλώς προβληματική» χαρακτηρίζουν τη νομοθετική ρύθμιση 12 περιβαλλοντικές οργανώσεις που καταθέτουν κοινό σχόλιο αναδεικνύοντας τον προσχηματικό χαρακτήρα των δικαιολογιών της κυβέρνησης. Πρόκειται για τις οργανώσεις Ανιμα, Αρκτούρος, Αρχέλων, Ελληνική Εταιρεία Περιβάλλοντος και Πολιτισμού, Ελληνική Εταιρεία Προστασίας της Φύσης, Ελληνική Ορνιθολογική Εταιρεία, Εταιρεία Προστασίας Πρεσπών, Καλλιστώ, iSea, Medasset, Medina και WWF Ελλάς. Μεταξύ άλλων τονίζουν ότι:
● Το νομοσχέδιο ζητά να υπάρχει συμβατότητα ανάμεσα στις πολεοδομικές επεκτάσεις και τις Ειδικές Περιβαλλοντικές Μελέτες (ΕΠΜ) αλλά αυτή η πρόβλεψη είναι προσχηματική καθώς οι μελέτες αυτές δεν έχουν εξετάσει πολεοδομικά ζητήματα.
● Εάν ΕΠΜ και πολεοδομικές μελέτες επικαιροποιηθούν τώρα με βάση τα νέα δεδομένα, το αποτέλεσμα θα είναι πρόσθετες καθυστερήσεις και πρόχειρες αντιφατικές λύσεις.
● Το όριο του 20% για πολεοδόμηση δεν τεκμηριώνεται, αφορά μεγάλες εκτάσεις, δεν συνδέεται με βασικά πολεοδομικά μεγέθη και δεν μπορεί να προσδιοριστεί από τις ΕΠΜ.
● Υπάρχουν χρήσεις που επίσης επιτρέπονται με οριζόντιο τρόπο στις προστατευόμενες περιοχές. Αρχαιολογικές εργασίες ανασκαφών ή οικοδομικές επεμβάσεις σημαντικής κλίμακας δεν είναι συμβατές με αδιατάρακτες φυσικές περιοχές υψηλής προστασίας, όπως αναφέρουν χαρακτηριστικά.
● Το ΥΠΕΝ οφείλει να επιβάλει ρητή απαγόρευση πολεοδόμησης εντός προστατευόμενων περιοχών, για εμπορικές, τουριστικές και βιομηχανικές χρήσεις και παρεκκλίσεις μόνο για λόγους υπέρτερου δημόσιου συμφέροντος, εφόσον δεν υπάρχουν εναλλακτικές χωροθετήσεις και με σαφή μεθοδολογία τεκμηρίωσης χωρίς γενικές διατυπώσεις και οριζόντια ποσοστά.
Δήμαρχος Σκύρου: «Ρεζέρβα ανάπτυξης»
Σχόλια για το νομοσχέδιο του ΥΠΕΝ κατατέθηκαν όχι μόνον από φορείς αλλά και από φυσικά πρόσωπα. Πολλά από αυτά υιοθετούν, μάλιστα, τα σχόλια των περιβαλλοντικών οργανώσεων ενώ δεν λείπουν και εκείνα προσώπων που τονίζουν ότι δεν μπορούν να αξιοποιήσουν την ακίνητη περιουσία τους επειδή βρίσκεται σε περιοχή Natura και ζητούν περαιτέρω χαλάρωση των περιορισμών.
Κυριάκος Αντωνόπουλος
Ενδεικτικό είναι το σχόλιο που έχει καταθέσει ο δήμαρχος Σκύρου, Κυριάκος Αντωνόπουλος, βάζοντας μάλιστα και τίτλο ότι οι περιοχές Natura «δεν είναι “ρεζέρβα” ανάπτυξης». Το άρθρο 98 μιλά για «εξορθολογισμό» επιτρεπόμενων χρήσεων σε περιοχές Natura 2000, λέει ο δήμαρχος, αλλά στην πράξη «εισάγει τη λογική ότι ακόμη και οι προστατευόμενες περιοχές μπορούν να γίνουν πεδίο χωρικής ευελιξίας».
«Η Natura 2000 δεν δημιουργήθηκαν για να αποτελέσουν απόθεμα μελλοντικής αξιοποίησης. Δημιουργήθηκαν γιατί υπάρχουν περιοχές που δεν αντέχουν άλλη πίεση! Η πρόβλεψη για δυνατότητα πολεοδόμησης έως και 20% σε ζώνες βιώσιμης διαχείρισης, όσο “τεχνικά” κι αν διατυπώνεται, στέλνει ένα πολιτικό μήνυμα: Οτι ακόμη και η ύψιστη περιβαλλοντική προστασία μπορεί να μπει σε ποσοστιαία διαπραγμάτευση. Η φύση όμως δεν λειτουργεί με όρους Excel.
»Σε μια εποχή που η χώρα βιώνει απώλεια βιοποικιλότητας, διάβρωση εδαφών, πυρκαγιές και πίεση στα οικοσυστήματα, η απάντηση δεν μπορεί να είναι περισσότερη χωρική χαλάρωση μέσα στις προστατευόμενες περιοχές!
Η νησιωτικότητα ειδικά δεν είναι απλή γεωγραφική ιδιαιτερότητα! Είναι εύθραυστο σύστημα ισορροπίας! Οταν αλλάζεις το τοπίο, αλλάζεις την οικονομία. Οταν αλλάζεις το τοπίο αλλάζεις τους ανθρώπους, την κοινωνία. Οταν αλλάζεις τη χρήση γης, αλλάζεις την ταυτότητα. Και η πολιτεία οφείλει να είναι ξεκάθαρη! Οτι οι περιοχές Natura είναι γραμμή άμυνας και προστασίας όχι διαπραγματευτικό εργαλείο».
Νέα επιχειρήματα
ΥΠΕΝ
Επιχειρήματα υπέρ της νομοθέτησης εμφανίστηκαν ενώ προχωρούσε η διαβούλευση καθώς μαζί με το νομοσχέδιο ανέβηκε και η «αιτιολογική έκθεση». Εκεί γίνεται λόγος για «εξορθολογισμό των επιτρεπτών χρήσεων στις περιοχές Natura 2000, ώστε να αποφεύγονται αντινομίες και μη αναγκαίοι περιορισμοί». «Η προτεινόμενη ρύθμιση κρίνεται σκόπιμη και αναγκαία, λέει το υπουργείο, καθώς εντός περιοχών του δικτύου Natura 2000 βρίσκονται αρκετές ελληνικές πόλεις, όπως, επί παραδείγματι, τα Ιωάννινα, η Καστοριά και το Ναύπλιο, με συνολικό πληθυσμό περίπου 470.000 κατοίκων, καθώς και ολόκληρα νησιά, όπως η Χάλκη, η Νίσυρος, η Τήλος, οι Παξοί, το Μαθράκι, η Ερείκουσα, οι Οινούσσες, τα Αντικύθηρα, οι Μικρές Κυκλάδες, οι Λειψοί, οι Αρκιοί, το Αγαθονήσι, οι Φούρνοι και το μεγαλύτερο μέρος της Σαμοθράκης, αλλά και περισσότεροι από 1.000 οικισμοί».
Το υπουργείο περιγράφει το πλήθος των περιοχών που είναι ενταγμένες σε καθεστώς αυξημένης προστασίας ως πρόβλημα λέγοντας ότι στόχος είναι «να βοηθηθούν πολεοδομικά και αναπτυξιακά υστερούσες κυρίως περιοχές». Επιμένει ότι η κρίση γύρω από την πολεοδόμηση «θα διαμορφώνεται εμπεριστατωμένα κατά το στάδιο του οικείου χωροταξικού και πολεοδομικού σχεδιασμού και υπό την πρόσθετη προηγούμενη επιφύλαξη της οικείας Ειδικής Περιβαλλοντικής Μελέτης (ΕΠΜ) κάθε περιοχής Natura 2000».
Γενικότερα, παραμένει εντελώς ασαφές εάν θα πρέπει πρώτα να γίνουν οι ειδικές μελέτες ή εάν θα είναι εφικτό να γίνει η πολεοδόμηση του 20% μόλις ψηφιστεί το συγκεκριμένο νομοσχέδιο. Χαρακτηριστική είναι η διατύπωση ότι όλη αυτή η διαδικασία αφορά τον «εξορθολογισμό των προτεινόμενων χρήσεων γης στο πλαίσιο της εκπόνησης Ειδικής Περιβαλλοντικής Μελέτης».
Το υπουργείο επιστρατεύει ακόμη και επιχειρήματα του είδους ότι η πολεοδόμηση δεν προκαλεί απαραίτητα βλάβη στα «προστατευτέα είδη κάθε περιοχής» αλλά «έχει παρατηρηθεί ότι δύναται να αποβεί ακόμη και επωφελής για συγκεκριμένα είδη». Ενδεχομένως για τις... γαλάζιες ακρίδες.
Βαρύ πλήγμα στην ελληνική ύπαιθρο
Επιμελητήριο Περιβάλλοντος
Κριτική στο σύνολο του νομοσχεδίου κατέθεσε το Επιμελητήριο Περιβάλλοντος και Βιωσιμότητας μιλώντας για ένα συνονθύλευμα ετερόκλητων ρυθμίσεων οι οποίες επιφέρουν δραστικές μεταβολές, μεταξύ άλλων, στη χωροθέτηση και αδειοδότηση των εγκαταστάσεων παραγωγής και αποθήκευσης ενέργειας από ανεμογεννήτριες και φωτοβολταϊκά, την προώθηση των υπεράκτιων αιολικών πάρκων, τη μίσθωση και αδειοδότηση μεταλλείων και λατομείων, τη νομιμοποίηση αυθαιρέτων εγκαταστάσεων κάθε είδους σε δάση και αναδασωτέα καθώς και την ανάκληση κατεδαφίσεων και προστίμων για τις αντίστοιχες παραβάσεις, πριν καταλήξει στη μείωση της ήδη σχεδόν ανύπαρκτης προστασίας των περιοχών Natura με την παροχή της δυνατότητας πολεοδόμησής τους.
«Στο σχόλιο τονίζεται ο πολύ σύντομος χρόνος της διαβούλευσης, που κράτησε δύο εβδομάδες και μάλιστα μέσα στη διάρκεια του Πάσχα»
Κοινός παρονομαστής των ρυθμίσεων αυτών, αναφέρει το Επιμελητήριο, είναι το έμμεσο αλλά βαρύ πλήγμα που επιφέρουν στην ήδη δοκιμαζόμενη από πλημμύρες, επιδημίες και άλλες καταστροφές ελληνική ύπαιθρο, την οποία μετατρέπουν σε ένα απέραντο βιομηχανικό τοπίο, καταστρέφοντας ό,τι έχει απομείνει από το φυσικό της περιβάλλον και εκτοπίζοντας ακόμα περισσότερο τον αγροτικό πληθυσμό και την πρωτογενή παραγωγή. Στο σχόλιο τονίζεται ο πολύ σύντομος χρόνος της διαβούλευσης, που κράτησε δύο εβδομάδες και μάλιστα μέσα στη διάρκεια του Πάσχα.
«Το μόνο που προκύπτει σαφώς από το περιεχόμενο των διατάξεων είναι ότι το Υπουργείο για μια ακόμη φορά υπολαμβάνει ότι η καταστροφή του φυσικού περιβάλλοντος, των περιοχών Natura, των δασών και αναδασωτέων και η νομιμοποίηση και επιβράβευση των αυθαιρεσιών που έχουν διαπραχθεί σε βάρος τους αποτελούν δημόσια προβλήματα τα οποία πρέπει να επιλυθούν με κριτήριο όχι την αποκατάσταση της νομιμότητας αλλά τη νομιμοποίηση και ενθάρρυνση της παρανομίας για το μέλλον», σημειώνει το Επιμελητήριο Περιβάλλοντος και αναφέρεται μεταξύ άλλων σε δύο άρθρα:
● Το άρθρο 96 που λέει ότι ανακαλείται η υποχρεωτική αναδάσωση περιοχής που καταστράφηκε από πυρκαγιά εάν νωρίτερα είχε δοθεί έγκριση επέμβασης για κάποιον λόγο, όπως κατασκευή και εγκατάσταση αγωγών φυσικού αερίου και πετρελαϊκών προϊόντων, κατασκευή και εγκατάσταση έργων ηλεκτροπαραγωγής από Ανανεώσιμες Πηγές Ενέργειας (Α.Π.Ε.), έργα εκμετάλλευσης ορυκτών πρώτων υλών, με εξόρυξη, διαλογή, επεξεργασία και αποκομιδή αυτών. «Αντιλαμβάνεται εύκολα κανείς τους λόγους θέσπισης και τις ολέθριες συνέπειες της ρύθμισης αυτής για τη καμμένα δάση της Β. Εύβοιας, της Δαδιάς και των αναρίθμητων άλλων δασών που έχουν ήδη καεί ή πρόκειται να καούν στο μέλλον».
● Το άρθρο 10 που αναφέρει ότι τα έργα Ανανεώσιμων Πηγών Ενέργειας εξαιρούνται από τη διαδικασία περιβαλλοντικής αδειοδότησης και την ειδική οικολογική αξιολόγηση εάν βρίσκονται μέσα σε Περιοχές Επιτάχυνσης ΑΠΕ. Το Επιμελητήριο Περιβάλλοντος υπενθυμίζει ότι το Ειδικό Πλαίσιο για τις ΑΠΕ το οποίο ισχύει από το 2008, έχει χαρακτηρίσει σχεδόν ολόκληρη τη χώρα ως κατάλληλη για την εγκατάσταση ΑΠΕ χωρίς όμως να έχει προβεί το ίδιο, όπως όφειλε, σε επιστημονική μελέτη και διακρίβωση των περιβαλλοντικών επιπτώσεων των εγκαταστάσεων αυτών σε κάθε συγκεκριμένη περιοχή ανάλογα με τα χαρακτηριστικά της.
Συγκλονίζει το πανελλήνιο ο θάνατος 5 εργατριών μετά από την έκρηξη στη βιομηχανία «Βιολάντα», στα Τρίκαλα. Η κυβέρνηση, όμως, φαίνεται πως έχει διαμορφώσει τις προϋποθέσεις για να βρεθεί «έξω από το κάδρο» των ευθυνών. Παρά το γεγονός πως η αύξηση των εργατικών ατυχημάτων και δυστυχημάτων φαίνεται να «συνοδεύει» την πολιτική της για τα εργασιακά.
Τα δυστυχήματα
Όπως προκύπτει από τα επίσημα στοιχεία, οι θάνατοι από εργατικά δυστυχήματα αυξάνονται ραγδαία τα τελευταία χρόνια. Με το 2026 να δείχνει με σαφήνεια ότι η τάση αυτή θα συνεχιστεί αφού ο Ιανουάριος έχει ήδη καταγράψει περισσότερους θανάτους σε χώρους εργασίας από τους αντίστοιχους των προηγούμενων ετών.
Ενδεικτικά, σύμφωνα με τα επίσημα στοιχεία, το 2022 υπήρξαν 104 εργατικά δυστυχήματα, το 2023: 179, το 2024: 149 και πέρσι 201. Δηλαδή τα τελευταία χρόνια έχουμε σχεδόν διπλασιασμό αν συγκρίνει κανείς το 2022 με το 2025. Αυτά δίχως να υπολογίζουμε τα εργατικά ατυχήματα στα οποία δεν υπήρξε θάνατος αλλά τραυματισμός, που είναι πολλαπλάσια.
Θα ήταν μάλλον αφελές να θεωρήσει κανείς πως η τάση αυτή που εμφανώς καταγράφεται δεν σχετίζεται με τις αλλαγές στην νομοθεσία που διέπει ακριβώς την ίδια περίοδο. Ιδίως αν αναλογιστεί η κυβέρνηση Μητσοτάκη ήταν ιδιαίτερα δραστήρια στις αλλαγές της εργατικής νομοθεσίας.
Επιστρατεύτηκαν γι’ αυτό κορυφαία στελέχη όπως τον σημερινό αντιπρόεδρο της κυβέρνησης Κωστή Χατζηδάκη, τον αντιπρόεδρο της ΝΔ Άδωνι Γεωργιάδη και τη Νίκη Κεραμέως, στέλεχος με αξιοσημείωτη μονιμότητα στα κυβερνητικά σχήματα. Η «τριάδα» αυτή θήτευσε διαδοχικά στη θέση του υπουργού Εργασίας που σήμερα κατέχει η Νίκη Κεραμέως. Οι νομοθετικές παρεμβάσεις τους, μάλιστα, ήταν καθοριστικές στα ζητήματα της ασφάλειας της εργασίας.
Ν. Κεραμέως και Κ. Χατζηδάκης Menelaos Myrillas / SOOC
Η νομοθεσία
Ο Κωστής Χατζηδάκης ήταν το πρόσωπο που με το 5ο μέρος του εργασιακού του νομοσχέδιου (Ν.4808/2021) και μετέπειτα με νέα νομοθέτηση και υπουργική απόφαση έκανε ανεξάρτητη αρχή το Σώμα Επιθεώρησης Εργασίας (ΣΕΠΕ) που έως τότε υπάγονταν στο υπουργείο Εργασίας.
Οι διατάξεις αυτές δέχθηκαν σκληρή κριτική τόσο από την αντιπολίτευση όσο και από τα συνδικάτα. Επισήμαιναν πως το υπουργείο Εργασίας ουσιαστικά μεταθέτει την αρμοδιότητα της εφαρμογής της εργατικής νομοθεσίας, απεμπολώντας ταυτόχρονα και την ευθύνη.
Πράγμα που σήμερα είναι εμφανές αφού συνολικά η κυβέρνηση παραπέμπει την διερεύνηση των αιτιών του εργατικού δυστυχήματος στα Τρίκαλα, στην δικαιοσύνη αλλά και την Ανεξάρτητη Αρχή Επιθεώρησης Εργασίας. Έχοντας έτσι μετατραπεί σε… «Πόντιο Πιλάτο» για τα εργατικά ατυχήματα και δυστυχήματα.
Στην συνέχεια ακολούθησε το νομοσχέδιο του επόμενου υπουργού Εργασίας, Άδωνι Γεωργιάδη που ψηφίστηκε τον Σεπτέμβριο του 2023. Το νομοθέτημα αυτό δέχθηκε μεταξύ άλλων κριτική για την παρεμπόδιση της συνδικαλιστικής δράσης στους χώρους εργασίας και την έμμεση στήριξη στους εργοδότες που δεν επιθυμούν την συγκρότηση σωματείων.
EUROKINISSI
Αυτά ενώ, σύμφωνα με τα στοιχεία του Ευρωπαϊκού Ινστιτούτου Εργασίας, στις επιχειρήσεις όπου δεν υπάρχει συνδικαλιστική εκπροσώπηση των εργαζομένων παρατηρούνται υψηλότεροι δείκτες εργατικών ατυχημάτων. Στην κατηγορία αυτή φαίνεται πως υπάγεται και η επιχείρηση «Βιολάντα».
Την εικόνα των αλλαγών ολοκληρώνει το νομοθετικό έργο της Νίκης Κεραμέως. Της υπουργού Εργασίας που θεσμοθέτησε στην ελληνική νομοθεσία το μέτρο της 13ωρης συνεχούς εργασίας στον ίδιο εργοδότη. Φθάνοντας έτσι στα άκρα τις δυνατότητες εντατικοποίησης της εργασίας.
Είναι μάλλον περιττό να επισημάνει κανείς τον τρόπο που συνδέεται η συχνότητα των εργατικών ατυχημάτων με το επίπεδο εργασιακής έντασης. Ιδίως μάλιστα στους κλάδους που έχουν την θλιβερή πρωτιά στα εργατικά ατυχήματα όπως ο κατασκευαστικός ή αυτός της βιομηχανικής παραγωγής.
Η συνολική εικόνα που προκύπτει είναι σαφής: Οι νομοθετικές αλλαγές που έχουν σαν βασικό στοιχείο την ελαστικοποίηση των ωραρίων, την ευελιξία στις εργασιακές σχέσεις και τον περιορισμό της συνδικαλιστικής δράση είναι «εύφορο πεδίο» για τον περιορισμό της ασφάλειας στους χώρους εργασίας.
Εργατικά Ατυχήματα: Οι άνθρωποι πέρα από τους αριθμούς
Πόσοι, άραγε, γνώριζαν πριν από την περασμένη εβδομάδα ή πριν από 40 και κάτι ημέρες, οπότε γεωργοί και κτηνοτρόφοι ξεκίνησαν τις κινητοποιήσεις τους, τι σημαίνει το αρκτικόλεξο «Mercosur»; Πόσοι ήξεραν αρχές Δεκέμβρη ότι ήταν θέμα εβδομάδων η υπογραφή μιας συμφωνίας ελεύθερων (ήτοι αδασμολόγητων) συναλλαγών της Ε.Ε. με μια αγορά 270 εκατ. κατοίκων –ίσως όμως πάνω από μισού δισεκατομμυρίου, αν συνυπολογιστούν οι συνδεδεμένες με την «Κοινή Αγορά του Νότου» (=Mercosur) χώρες της Λατινικής Αμερικής;
Λίγοι, πολύ λίγοι είναι η αλήθεια. Οφείλουμε στους Γάλλους, στους Γερμανούς, στους Βέλγους και στους Ελληνες αγρότες το γεγονός ότι η συμφωνία της Ε.Ε. με τις τέσσερις χώρες της Mercosur (Βραζιλία, Αργεντινή, Παραγουάη, Ουρουγουάη) και η έγκρισή της με ειδική πλειοψηφία (σ.σ. τώρα ίσως καταλαβαίνει και η γαλλική πολιτική ελίτ τι σημαίνει η κατάργηση του κανόνα της ομοφωνίας) δεν πέρασαν απαρατήρητες, στα βουβά.
Οι αναλυτικές εξηγήσεις που έσπευσε να δώσει το υπουργείο Αγροτικής Ανάπτυξης την τελευταία στιγμή –μόλις μια μέρα πριν ο μόνιμος αντιπρόσωπος της Ελλάδας στο Συμβούλιο της Ε.Ε. υπερψηφίσει με άλλες 20 χώρες τη συμφωνία– για το πόσο καλά έχουν προστατευτεί 21 ελληνικά προϊόντα ΠΟΠ και ποιες δικλίδες έχουν τάχα προβλεφθεί, αποκαλύπτουν πανικό και, κυρίως, μια εξοργιστική απραξία έξι ολόκληρων χρόνων. Ιδού ένα απλό τεστ. Ψάξτε στην επίσημη ιστοσελίδα του ΥΠΑΑΤ, από την ηγεσία του οποίου έχουν περάσει τέσσερις υπουργοί. Θα βρείτε όλες κι όλες μόλις 3-4 φευγαλέες αναφορές τους στην επίμαχη συμφωνία Mercosur, πριν από την υπερψήφισή της:
15/7/ 2019: Λίγες μέρες μετά τον σχηματισμό της πρώτης κυβέρνησης Μητσοτάκη, ο τότε υπουργός Μάκης Βορίδης, με αφορμή τη συμμετοχή του στο Συμβούλιο Υπουργών Γεωργίας της Ε.Ε. επισημαίνει την ανάγκη εκπόνησης «μελέτης για τη σωρευτική επίδραση των παραχωρήσεων» στο πλαίσιο της συμφωνίας Mercosur.
17/11/ 2020: Σε συμβούλιο υπουργών της Ε.Ε. η τότε υφυπουργός Φωτεινή Αραμπατζή ανέφερε ότι «δεν μπορούν να ισχύουν άλλα, αυστηρότερα standards για τους Ευρωπαίους αγρότες και άλλα για τους αγρότες των χωρών Mercosur» και θύμισε τις αρνητικές συνέπειες της κατάργησης του συστήματος των τιμών εισόδου για τα οπωροκηπευτικά σε άλλες συμφωνίες με τρίτες χώρες.
9/4/2025: Ο Κώστας Τσιάρας στο Φόρουμ των Δελφών προειδοποιούσε ότι ενδεχόμενη είσοδος της Ουκρανίας στην Ε.Ε. ή «νέες εμπορικές συμφωνίες τύπου Mercosur μπορεί να οδηγήσουν σε συνολική αναδιάταξη τον πρωτογενή τομέα» (σ.σ. η αναδιάταξη είναι προφανώς ευφημισμός μιας δραματικής επιδείνωσης).
Αυτές είναι όλες κι όλες οι δημόσιες, επίσημες καταγραφές της ενασχόλησης της ηγεσίας του ΥΠΑΑΤ από το 2019 μέχρι τις αρχές αυτού του μήνα για τη συμφωνία Mercosur. Ανεπισήμως, όπως ανέφεραν σε ρεπορτάζ της «Εφ.Συν.» στις 8/1/2019 («Επιτήδειος ουδέτερος η Ελλάδα για τη συμφωνία Ε.Ε. - Mercosur») βαθείς γνώστες της διαπραγμάτευσης με την τεχνοκρατία της Κομισιόν, η κυβέρνηση δεν έδωσε ποτέ ξεκάθαρη γραμμή στους επιστήμονες και στους υπηρεσιακούς παράγοντες, που αναγκάζονταν πολλές φορές να αυτοσχεδιάζουν στις συναντήσεις με ειδικούς της Ε.Ε., δεν πρόσθεσε τίποτα στα συμφωνημένα από το 2019 ΠΟΠ αγαθά που τίθενται υπό προστασία, ενώ μόλις πριν από λίγους μήνες παρήγγειλε μελέτη η οποία κατέδειξε πάμπολλες βλαπτικές συνέπειες σε δεκάδες αγροτοκτηνοτροφικά προϊόντα, αλλά δεν αποκάλυψε ποτέ το περιεχόμενό της.
Μια αδρή απαρίθμηση των «πεδίων κινδύνου» για τα ελληνικά προϊόντα περιλαμβάνει τα εξής:
● Το διμερές εμπόριο Ε.Ε. - Mercosur ξεπερνά τα 110 δισ. τον χρόνο –ελάχιστα πλεονασματικό υπέρ των τεσσάρων χωρών της Λατινικής Αμερικής– αλλά η συμβολή της Ελλάδας σε αυτό είναι ελάχιστη. Το 2023, ο όγκος του εμπορίου της χώρας με τις δύο μεγαλύτερες της Mercosur, Βραζιλία και Αργεντινή, ήταν 770 εκατ. (με τις άλλες δύο χώρες τα μεγέθη είναι ασήμαντα). Δηλαδή μόλις 0,007% του συνολικού εμπορίου Ε.Ε. - Mercosur!
Εμπορικό έλλειμμα
● Ωστόσο, το εμπορικό έλλειμμα εις βάρος της Ελλάδας με τις δύο χώρες είναι τεράστιο: η Ελλάδα εξάγει μόλις 124 εκατ. και εισάγει 639 εκατ. ευρώ! Και από αυτές τις λιγοστές εξαγωγές, μόλις 34 εκατ. ευρώ αντιστοιχούν σε αγροτικά προϊόντα. Αντιθέτως, Βραζιλία και Αργεντινή τροφοδοτούν την Ελλάδα σχεδόν 15πλάσιας αξίας αγροτικά προϊόντα, από καφέ και προϊόντα καπνού μέχρι ζωοτροφές.
● Η δομή της συμφωνίας περιορισμού των δασμών στα αγροτικά προϊόντα αφορά άμεσα και βλαπτικά κυρίως προϊόντα που παράγει –ή μπορεί να παράγει– σε επάρκεια η Ελλάδα: πουλερικά, μέλι, ρύζι, καλαμπόκι, ζάχαρη, λεμόνια, κρασιά, σταφύλια, πεπόνια, καρπούζια, αβοκάντο κ.ά. Ο κύριος κίνδυνος για τα ελληνικά προϊόντα δεν είναι τόσο οι φθηνές εισαγωγές από Mercosur στην εγχώρια αγορά, όσο ο εκτοπισμός τους στην ευρωπαϊκή αγορά.
● Η διαφορά του κόστους παραγωγής μεταξύ Ελλάδας και χωρών Mercosur είναι τεράστια, πρωτίστως λόγω της εδώ χωρικής στενότητας έναντι των αχανών εκτάσεων που διαθέτουν Αργεντινή και Βραζιλία, περιλαμβανομένου και του διαρκώς αποψιλούμενου πνεύμονα της γης, του Αμαζόνιου.
● Στην πτηνοτροφία, στην οποία η Ελλάδα είναι αυτάρκης σχεδόν 100%, με ετήσια παραγωγή 250.000 τόνων, στην Ε.Ε. θα εισάγονται από τον πρώτο χρόνο της συμφωνίας αδασμολόγητοι 180.000 τόνοι.
● Στο καλαμπόκι, έναντι 1,3 εκατ. τόνων εγχώριας παραγωγής, θα εισάγονται από τη Mercosur στην Ε.Ε. αδασμολόγητοι –και φυσικά γενετικά τροποποιημένοι– 1 εκατ. τόνοι.
● Η Ελλάδα που παράγει 25.000 τόνους μέλι, περίπου το 10% όλης της Ε.Ε., θα έχει να αντιμετωπίσει τον ανταγωνισμό 45.000 αδασμολόγητων τόνων από Mercosur και με τη «σφραγίδα» της πιο πράσινης περιοχής του πλανήτη.
● Στο αποφλοιωμένο ρύζι, που η χώρα μπορεί να εξάγει στην Ε.Ε. τους 100.000 από τους 160.000 τόνους που παράγει κάθε χρόνο, στην πρώτη πενταετία της συμφωνίας θα έχει να αντιμετωπίσει τον ανταγωνισμό των 60.000 τόνων από Mercosur.
● Απόλυτα εκτεθειμένη είναι και η πολλαπλώς πληγείσα εγχώρια και εντελώς απροστάτευτη παραγωγή εσπεριδοειδών.
● Τέλος, η εγχώρια κτηνοτροφία, βυθισμένη στη χειρότερη κρίση εδώ και δεκαετίες, αντιμέτωπη με τον κίνδυνο δραματικής συρρίκνωσης λόγω ζωονόσων αλλά και σκανδάλου ΟΠΕΚΕΠΕ, θα πιεστεί σημαντικά από τις εισαγωγές της υψηλής ποιότητας, λόγω παράδοσης και γεωμορφολογίας, αργεντίνικης κτηνοτροφικής παραγωγής. Αλλωστε, αν ακριβώς γι’ αυτό ανησυχεί η κραταιά της διεθνούς αγοράς κρέατος Γαλλία, τι θα έπρεπε να κάνει η Ελλάδα, με το εγχώριο κρέας σε απαγορευτικές για τα περισσότερα νοικοκυριά τιμές;
Τι (δεν) κερδίζουν οι καταναλωτές
