Του Οδυσσέα Γραμματικάκη

Ήταν λίγες ημέρες πριν έρθει στην Αθήνα, ο Ουκρανός πρόεδρος Βολοντιμίρ Ζελένσκι, όταν γινόταν γνωστό πώς ο βασικός του προεδρικός κύκλος εμπλεκόταν σε ένα μέγα-σκάνδαλο που συντάραξε την κυβέρνηση του Κιέβου και έφερε μεγάλη ανησυχία στην Ευρώπη. Ο λόγος για το σκάνδαλο της Energoatom, της μεγαλύτερης ενεργειακής εταιρείας στην Ουκρανία, όπου σύμφωνα με τα δύο βασικά όργανα αντί-διαφθοράς το ΝABU και το SAP, πιστοί σύμμαχοι του Ζελένσκι υπεξαίρεσαν περίπου €100 εκατ.

Οι ποικίλες αντιδράσεις στις Βρυξέλλες για το σκάνδαλο διαφθοράς στον ενεργειακό τομέα ήταν άμεσες. Από τη μια η Ουκρανία, μια προς ένταξη χώρα στην Ε.Ε χρειάζεται τη χρηματική και στρατιωτική συνδρομή της Δύσης για να ανταπεξέλθει στην ρωσική πολεμική μηχανή, αλλά από την άλλη το σκάνδαλο αυτό έθεσε τον Βολοντιμίρ Ζελένσκι σε πολύ δύσκολη και άβολη θέση, με έντονες αντιδράσεις και «γκρίνια» από τους Ευρωπαίους συμμάχους. Τα πρωτοσέλιδα του δυτικού τύπου μπορούν να χαρακτηριστούν σε πολλά σημεία αρκετά σκληρά και επικριτικά απέναντι στον Ουκρανό πρόεδρο, βλέποντας ίσως και για πρώτη φορά, μια αλλαγή στη ρητορική των φιλο-Ουκρανικών Ευρωπαϊκών μέσων προς τον Ζελένσκι. Αυτή η μεταβολή, που παρατηρήθηκε από τη Βρετανία μέχρι την Ιταλία, δημιούργησε και βασικά ερωτήματα για τα οποία θα γίνει μια προσπάθεια να απαντηθούν σε αυτό το άρθρο:

Πώς το σκάνδαλο στην Ουκρανία, οι παραιτήσεις των Υπουργών του Ζελένσκι περιγράφηκε στον ιταλικό και στον ελληνικό Τύπο; Άλλαξε η ρητορική των εφημερίδων προς το πρόσωπο του Ζελένσκι και την δυτική χρηματοδότηση της Ουκρανίας; Πού δόθηκε έμφαση όταν αναφέρονταν στο σκάνδαλο; Και τέλος, πώς οι σχέσεις Ε.Ε και Ουκρανίας παρουσιάστηκαν εν μέσω ενός σκανδάλου που «τάραξε» Κίεβο και Βρυξέλλες;

Αναλύοντας δύο ιταλικές (Corriere della Sera και Il Fatto Quotidiano) και δύο ελληνικές («Βήμα» και «Καθημερινή») εφημερίδες και παίρνοντας συνεντεύξεις από ερευνητές και πανεπιστημιακούς, ειδικούς σε θέματα διαφθοράς και Ευρωπαϊκών σχέσεων, η παν-ευρωπαϊκή έρευνα του Pulse βρήκε τρία κοινά θεματικά στοιχεία με τα οποία οι εφημερίδες προσπάθησαν να σκιαγραφήσουν το σκάνδαλο διαφθοράς: τις επιπτώσεις στον Βολοντιμίρ Ζελένσκι, τη διεθνή εικόνα της Ουκρανίας και τον αντίκτυπο στις διαπραγματεύσεις με ΗΠΑ και Ρωσία και τρίτον, τη διαφθορά ως δομικό πρόβλημα της μετα-σοβιετικής Ουκρανίας.

Επιπτώσεις στον Βολοντιμίρ Ζελένσκι

Ο Ουκρανός πρόεδρος βρέθηκε (όπως ήταν αναμενόμενο), στο στόχαστρο όλων των εφημερίδων που ερευνήθηκαν. Αν και όλες έχουν μια κριτική στάση απέναντι στον Βολοντιμίρ Ζελένσκι, η πλειοψηφία των εφημερίδων (Corriere della Sera, «Καθημερινή» και «Βήμα») δεν βλέπουν τον Ζελένσκι ως πολιτικά συνένοχο σε αυτό το σκάνδαλο, που περικλείει βασικούς του συμμάχους και πρώην «συντρόφους». Παρόλα αυτά, βλέπουν έναν Ζελένσκι εκτεθειμένο και απομονωμένο, με αργές κινήσεις δράσης και ολίγον τι ανεπαρκή στην τήρηση των προεκλογικών του υποσχέσεων για την καταπολέμηση της διαφθοράς, αλλά και έναν Πρόεδρο μιας χώρας σε εμπόλεμη κατάσταση που βρίσκεται πλέον σε δεινή θέση, τόσο στο εσωτερικό όσο και στο εξωτερικό.

Και οι τρεις αυτές εφημερίδες κάνουν συνεχή αναφορά στον Τιμούρ Μίντιτς και στον Αντρέϊ Γέρμακ, βασικούς υπόπτους αλλά και βασικούς συμμάχους του Ζελένσκι. Η έμφαση δίνεται περισσότερο στον Αντρέϊ Γέρμακ, που οι εφημερίδες ασκούν βάναυση κριτική προς τον πρώην επικεφαλής του προεδρικού γραφείου και βασικού διπλωμάτη της Ουκρανίας. «Corriere della Sera», «Καθημερινή» και «Βήμα» αναφέρουν περιπτώσεις συγκεντρωτικής εξουσίας από πλευράς του, της κακής φήμης που είχε σε Βρυξέλλες και Ουάσιγκτον, αλλά και ότι δεν ήταν επιθυμητός ακόμα και εντός της Ουκρανίας.

Από την άλλη πλευρά, η Il Fatto Quotidiano, δίνει περισσότερη έμφαση στις άμεσες διασυνδέσεις του Βολοντιμίρ Ζελένσκι με τους υπόπτους και τηρεί μια αρκετά πιο σκληρή στάση απέναντι στην κυβέρνησή του, θεωρώντας τον Ουκρανό πρόεδρο πολιτικά συνένοχο και πώς έχει προσωπική ευθύνη για τους ανθρώπους γύρω του. Σε αντίθεση με τις άλλες εφημερίδες, η Il Fatto αφιερώνει άρθρο στις χρυσές τουαλέτες και ο τόνος της είναι πολύ πιο επιθετικός απέναντι στον Βολοντιμίρ Ζελένσκι.

Η διεθνής εικόνα της Ουκρανίας και ο αντίκτυπος στις διαπραγματεύσεις με ΗΠΑ και Ρωσία

Όλος ο ιταλικός και ελληνικός τύπος που μελετήθηκε βλέπουν την διεθνή εικόνα της Ουκρανίας ως «φθαρμένη» στον απόηχο του σκανδάλου. Το σκάνδαλο έρχεται σε μια στιγμή που η Ουκρανία χάνει έδαφος στο πολεμικό μέτωπο, ενώ πιέζεται ασφυκτικά από την κυβέρνηση Τραμπ για μια δυσμενή συνθηκολόγηση. Σε αυτό το πλαίσιο, οι εφημερίδες βλέπουν τον Ζελένσκι απομονωμένο στη διεθνή σκακιέρα, με «περιορισμένες επιλογές» και την διαπραγματευτική θέση της Ουκρανίας να έχει «πληγεί».

Η Il Fatto αν και ασχολείται με τις γεωπολιτικές επιπτώσεις στην Ουκρανία, επικεντρώνεται περισσότερο στο ζήτημα της Δυτικής βοήθειας προς την χώρα, επιμένοντας σε μια πιο σκεπτικιστική θέση για το κατά πόσο πρέπει να συνεχιστεί η Δυτική βοήθεια εν μέσω σκανδάλου, ανοίγοντας και μια συζήτηση στην Ιταλία για αυτό το ζήτημα.

Ο ελληνικός Τύπος δεν αναφέρει την χρηματοδότηση της Ελλάδας στον ουκρανικό πόλεμο όπως κάνουν οι Ιταλικές εφημερίδες, οι οποίες διαχωρίζονται μεταξύ αυτών που επιθυμούν τη συνέχιση της στρατιωτικής βοήθειας και εκείνων που θέτουν ζήτημα διακοπής. Στον ελληνικό Τύπο, αφήνουν να εννοηθεί μέσω «ειδικών» ότι το σκάνδαλο μπορεί να επηρεάσει την χρηματοδότηση της Δύσης, ενώ και οι δύο ελληνικές εφημερίδες έχουν την απάντηση της Κομισιόν στο θέμα της διαφθοράς με αρκετά αυστηρό τόνο («Βέτο» των Βρυξελλών στο Κίεβο για τη διαφθορά» και «Αυστηρή προειδοποίηση από την ΕΕ για τη διαφθορά»).

Εδώ έγκειται και το ζήτημα των ενταξιακών διαπραγματεύσεων της Ε.Ε με την Ουκρανία, για αυτόν τον λόγο η «σκιά» της Ε.Ε εμφανίζεται στα άρθρα, περισσότερο από το επιχειρησιακό κομμάτι.

Όπως αναφέρει και ο Γιάννης Αλεξανδρής, ειδικός σε θέματα Ευρωπαϊκής Ένωσης, «η ενδεχόμενη προσχώρηση της Ουκρανίας δεν θεωρείται απλώς ως μια θεσμική ή τεχνική διαδικασία, αλλά ως πολιτικός άξονας για τις ευρωπαϊκές εγγυήσεις ασφάλειας στο πλαίσιο μιας μεταπολεμικής συμφωνίας ασφάλειας», για αυτό και οι Ευρωπαϊκές εφημερίδες βλέπουν πίσω από το σκάνδαλο, την αδυναμία της Ουκρανίας να «συμφιλιωθεί» με τους ενταξιακούς κανόνες της Ε.Ε.

Όπως ο ίδιος σημειώνει, παρά τα Κριτήρια της Κοπεγχάγης που είναι ρητά όσον αφορά υποθέσεις διαφθοράς, καταπάτησης ανθρωπίνων δικαιωμάτων και κράτους δικαίου, «η Ευρωπαϊκή Επιτροπή δεν μπορεί να παραβλέψει ότι η Ουκρανία είναι μια χώρα προς ένταξη εν μέσω ενός πολέμου», δημιουργώντας έτσι και τις γνωστές πια fast-track διαδικασίες, οι οποίες όμως διατρέχουν τρεις βασικούς κινδύνους: ο κίνδυνος δημιουργίας διπλών προτύπων, όπου κράτη των Δυτικών Βαλκανίων βρίσκονται στη λίστα αναμονής για 10 χρόνια, ενώ η Ουκρανία απολαμβάνει μια «επιλεκτική ευελιξία» λόγω των γεωπολιτικών συνθηκών, η fast-track διαδικασία, μπορεί να μεταβάλλει τη διεύρυνση της Ε.Ε και τον τρόπο που οι ενταξιακές διαδικασίες συμβαίνουν αυτή τη στιγμή και τέλος η αντίθεση της Ουγγαρίας στην ένταξη της Ε.Ε, που αντανακλά μια γενική τάση παρέκκλισης εντός της Ένωσης στις δημοσιονομικές, θεσμικές και πολιτικές επιπτώσεις της διεύρυνσης.

Είναι φανερό άρα, ότι ιταλικός και ελληνικός Τύπος βλέπουν μια συγκεκριμένη ιδιαιτερότητα στη σχέση Ε.Ε και Ουκρανίας και μια σχέση εξουσίας, που διαμορφώνει το εσωτερικό μιας χώρας που βρίσκεται σε εμπόλεμη κατάσταση. Το γεωπολιτικό κομμάτι του σκανδάλου είναι και αυτό που αφορά περισσότερο από όλα τις εφημερίδες που αναλύθηκαν.

Η διαφθορά ως δομικό πρόβλημα της μετα-σοβιετικής Ουκρανίας

Η πλειοψηφία των εφημερίδων που μελετήθηκαν βλέπουν το σκάνδαλο της Energoatom ως ένα μέρος μιας μεγάλης εικόνας, που μπορεί να ανασυρθεί από το τέλος των Σοβιετικών Δημοκρατιών, την απελευθέρωση της αγοράς και την γέννηση νέων ολιγαρχών.

Αυτό γίνεται αντιληπτό τόσο από άρθρα ιστορικών αναδρομών για τη διαφθορά στην Ουκρανία, όσο και από το ότι υπενθυμίζουν τις προεκλογικές υποσχέσεις Ζελένσκι για την καταπολέμηση της διαφθοράς και την «μάχη του Κιέβου» απέναντι σε αυτά τα φαινόμενα. Το ότι το σκάνδαλο της Energoatom είναι ένα μέρος του παζλ, αυτό δεν σημαίνει ότι ιταλικός και ελληνικός Τύπος δεν ασκούν κριτική προς τον Ζελένσκι.

Όλες οι εφημερίδες ανακαλούν στη μνήμη του αναγνώστη τις προσπάθειες του Ουκρανού προέδρου να καταργήσει τα δύο βασικά όργανα κατά της διαφθοράς, με κάποιες από αυτές να δίνουν και λεπτομέρειες για τους λόγους πίσω από αυτή την κίνηση (προστασία του «προεδρικού κύκλου»), ενώ η «Καθημερινή» σημειώνει πώς λόγω της εξαγρίωσης των Ευρωπαίων ο Ζελένσκι αναγκάστηκε να καταργήσει τον επίμαχο νόμο.

Στα ελληνικά μέσα, το φαινόμενο της διαφθοράς στην Ουκρανία περιγράφεται ως «λερναία ύδρα», όπου ο αποκεφαλισμός του ενός κεφαλιού, γεννάει δύο, ενώ σε άρθρα αναφέρεται συχνά η επιχειρηματολογία της κυβέρνησης Ζελένσκι, ότι η δημοσιότητα που πήρε το σκάνδαλο και δεν αποκρύφτηκε από την κυβέρνηση σηματοδοτεί και το ότι τα όργανα κατά της διαφθοράς λειτουργούν ακόμα και σε καιρό πολέμου, καταδεικνύοντας τα βήματα που έχει κάνει η Ουκρανία στον τομέα αυτόν.

Η ερευνήτρια σε θέματα Ουκρανίας, Όλγα Τοκαριούκ, επιβεβαιώνει αυτή τη ρητορική, και τη διττότητα του ζητήματος, η οποία είναι και η επίσημη γραμμή της κυβέρνησης Ζελένσκι.

«Το ζήτημα είναι διττό: ναι, υπάρχει πρόβλημα διαφθοράς στην Ουκρανία· τα τελευταία χρόνια έχουν σημειωθεί πολλά σκάνδαλα που σχετίζονται με τη διαφθορά. Αλλά ο λόγος που τα γνωρίζουμε είναι επειδή έχουν δημοσιοποιηθεί· δεν έχουν κρυφτεί κάτω από το χαλί, όπως σε ορισμένες χώρες με υψηλά επίπεδα διαφθοράς, όπως η Ρωσία, όπου δεν υπάρχουν ανεξάρτητα μέσα ενημέρωσης για να τα αναφέρουν και δεν λειτουργούν θεσμοί καταπολέμησης της διαφθοράς για να τα αποκαλύψουν», ενώ θεωρεί ότι το αφήγημα της «διεφθαρμένης Ουκρανίας» είναι βούτυρο στο ψωμί της Ρωσίας με στόχο την διακοπή παροχής βοήθειας προς την χώρα.

Για την ίδια, σημαίνοντα ρόλο σε αυτή την προσπάθεια πάταξης της διαφθοράς παίζει η δουλειά των ανεξάρτητων δημοσιογράφων, που ενίσχυσαν τις προσπάθειες των ανεξάρτητων οργάνων NABU και SAP στις έρευνες.

Βέβαια, όπως υπενθυμίζει ο Γιώργος Παπακωνσταντίνου στην «Καθημερινή», τα ονόματα των Ζελένσκι και των συνεργατών του, είχαν βρεθεί στα Pandora Papers το 2021 ως εμπλεκόμενοι σε offshore εταιρείες με έδρα την Κύπρο, τις βρετανικές Παρθένους Νήσους, ενώ ο ολιγάρχης και (οικονομικός) υποστηρικτής του Ζελένσκι, Ιγκόρ Κολοΐσκι να είναι ο αφανής χορηγός τους.

Ευρωπαϊκή Ένωση & Ουκρανία: Μεταξύ προειδοποιήσεων και αλληλεγγύης

Για τον Γιάννη Αλεξανδρή, η Ουκρανία έχει σημειώσει «αξιοσημείωτη πρόοδο» στην πάταξη της διαφθοράς από το 2016, όταν βρισκόταν στον πάτο της κατάταξης για τα θέματα αυτά. Βασική παράμετρος αυτής της προόδου ήταν κατά βάση τα προαπαιτούμενα για την υποψηφιότητα της Ουκρανίας στην Ε.Ε.

Αυτή ακριβώς η υποψηφιότητα της Ουκρανίας στην Ε.Ε είναι και που φέρνει τον Ζελένσκι σε μια άβολη θέση στο εσωτερικό του, λαμβάνοντας δύσκολες αποφάσεις. Το πισωγύρισμα με τα όργανα κατά της διαφθοράς, η αποπομπή του Αντρέϊ Γέρμακ, ο καθυσηχασμός των Βρυξελλών ότι το σκάνδαλο θα διερευνηθεί. Όλα αυτά, υπό τον φόβο να μην διακοπεί η δυτική χρηματοδότηση ή οι fast-track διαδικασίες ένταξης στην Ε.Ε λάβουν τέλος υπό την πίεση κρατών όπως η Ουγγαρία, η Σλοβακία, η Τσεχία και προσφάτως και το Λουξεμβούργο.

Όπως αναφέρει ο Γιάννης Αλεξανδρής, πράγματι «η Ε.Ε θα μπορούσε να αναστείλει τη βοήθεια ή να επιβραδύνει ή να αναστείλει την πρόοδο σε συγκεκριμένα κεφάλαια, εάν καταλήξει στο συμπέρασμα ότι υπάρχει συστηματική οπισθοδρόμηση σε συγκεκριμένους τομείς».

Βέβαια, ενώ ο πόλεμος στην Ουκρανία κλείνει 4 χρόνια εντός ολίγων ημερών και παρά τα σκάνδαλα που βαραίνουν την κυβέρνηση Ζελένσκι, η Γαλλογερμανική γραμμή στο θέμα της δυτικής βοήθειας ήταν αμείλικτη.

Σύμφωνα και με τον Τύπο που αναλύθηκε, οι μικρές υπόνοιες από μερίδα άρθρων του ελληνικού και ιταλικού Τύπου ότι μπορεί η βοήθεια να ανασταλεί, διαλύθηκαν γρήγορα μέσω δηλώσεων π.χ., του Γερμανού ΥΠΕΞ Γιόχαν Βάντεφουλ ότι η βοήθεια θα συνεχιστεί παρά τον κλονισμό της κυβέρνησης Ζελένσκι.

Αυτές οι δηλώσεις βέβαια, έρχονται σε μικρή αντίφαση με τις δηλώσεις του Επιτρόπου Δικαιοσύνης της Ε.Ε Μάϊκλ Μακγκραθ, όπως αυτές αποτυπώνονται σε «Βήμα» και «Καθημερινή»:

«Οι ευρωπαϊκές κυβερνήσεις δεν θα υποστηρίξουν την ένταξη μιας χώρας όπως η Ουκρανία στην Ένωση, εκτός εάν αποδείξει ότι διαθέτει ένα αποτελεσματικό σύστημα για την εξάλειψη του εγκλήματος στα ανώτερα στρώματα της κοινωνίας».

Είναι άρα φανερό ότι τα Ευρωπαϊκά κράτη «κρατούν» την τύχη της Ουκρανίας στα χέρια τους, τόσο στο πολεμικό μέτωπο, τόσο και στις ενταξιακές διαδικασίες. Για αυτό και ο ευρωπαϊκός Τύπος βλέπει το σκάνδαλο από μια γεωπολιτική σκοπιά, καθώς είναι στο ιδιαίτερο ενδιαφέρον των κρατών-μελών οι επόμενες κινήσεις του Βολοντιμίρ Ζελένσκι. Την ίδια στιγμή, μπορεί η Ευρώπη να κρατάει και το μαχαίρι και το καρπούζι στην ευρωπαϊκή τύχη της Ουκρανίας, ο Αμερικανός πρόεδρος είναι αυτός που κινεί τα νήματα στο τραπέζι των διαπραγματεύσεων, πιέζοντας τον Ζελένσκι για οδυνηρές αποφάσεις.

Η κυβέρνηση Τραμπ έχει βάλει στόχο να λήξει τον ουκρανικό πόλεμο έως τον Νοέμβριο του 2026, όταν η κυβερνησιμότητα του Αμερικανού προέδρου θα κριθεί στις ενδιάμεσες εκλογές, ενώ ο Βολοντιμίρ Ζελένσκι, με το δυνητικό τέλος του πολέμου θα εισαχθεί σε έναν νέο γύρο εσωστρέφειας: αυτόν της επανεκλογής του.

• Αυτό το άρθρο δημιουργήθηκε στο πλαίσιο του PULSE, μιας ευρωπαϊκής πρωτοβουλίας για την υποστήριξη διασυνοριακών δημοσιογραφικών συνεργασιών υπό την ηγεσία του OBCT, σε συνεργασία με το n-ost και το Voxeurop. Στο έργο συνεργάστηκαν οι Sofia Nazarenko (Ουκρανία), Andrea Braschayko (Ιταλία) και η Marta Abba (Ιταλία).

Πηγή: infowar.gr