Η ιστορία των 60 νησίδων που απαρτίζουν το αρχιπέλαγος Τσάγκος αποτελεί μια κλασική περίπτωση ημιτελούς αποαποικιοποίησης, όπου η αυτοδιάθεση ενός λαού θυσιάστηκε στον βωμό της στρατηγικής ισχύος. Από το 1814, όταν η περιοχή πέρασε από τη γαλλική στη βρετανική κυριαρχία, μέχρι τη διοικητική της υπαγωγή στον Μαυρίκιο το 1903, η πορεία φαινόταν ομαλή. Ωστόσο, το 1965, ενόψει της επικείμενης ανεξαρτησίας του Μαυρικίου, το Λονδίνο προχώρησε σε μια αυθαίρετη κίνηση αποσπώντας το αρχιπέλαγος και δημιουργώντας τη Βρετανική Επικράτεια Ινδικού Ωκεανού. Η υπόσχεση για μελλοντική επιστροφή των νησιών στον Μαυρίκιο συνοδεύτηκε από έναν όρο-παγίδα –η απόδοση θα γινόταν μόνο όταν τα νησιά θα έπαυαν να εξυπηρετούν τις αμυντικές ανάγκες της Βρετανίας.

Ο βίαιος ξεριζωμός και η μετατροπή σε ορμητήριο

Η μοίρα των Τσάγκος σφραγίστηκε οριστικά το 1971, μέσα από μια συμφωνία μεταξύ ΗΠΑ και Μεγάλης Βρετανίας για την ίδρυση της στρατιωτικής βάσης στο Ντιέγκο Γκαρσία. Το τίμημα αυτής της συμμαχίας ήταν μια επιχείρηση που πολλοί χαρακτηρίζουν ως εθνοκάθαρση. Μεταξύ 1967 και 1973, περίπου χίλιοι αυτόχθονες κάτοικοι εκδιώχθηκαν βίαια προς τον Μαυρίκιο, ενώ τους απαγορεύθηκε ρητά κάθε δικαίωμα επιστροφής. Η βάση εξελίχθηκε σε νευραλγικό κόμβο παγκόσμιας εμβέλειας, διαδραματίζοντας κρίσιμο ρόλο στις εισβολές στο Αφγανιστάν και το Ιράκ, ενώ χρησιμοποιήθηκε από τη CIA για τις σκοτεινές αεροπορικές μεταγωγές κρατουμένων.

Η δικαστική δικαίωση και η διπλωματική άρνηση

Για δεκαετίες, οι εκτοπισμένοι «ιθαγενείς» και η κυβέρνηση του Μαυρικίου διεξάγουν έναν εξαντλητικό νομικό αγώνα. Το 2015, το Διεθνές Διαιτητικό Δικαστήριο της Χάγης δικαίωσε τον Μαυρίκιο, κρίνοντας παράνομη τη βρετανική ανακήρυξη μιας τεράστιας «προστατευόμενης θαλάσσιας περιοχής» που στόχευε στον αποκλεισμό των κατοίκων. Η πίεση κορυφώθηκε το 2019, όταν το Διεθνές Δικαστήριο γνωμοδότησε ότι η αποκοπή των Τσάγκος ήταν παράνομη και ότι η διαδικασία αποαποικιοποίησης του Μαυρικίου δεν ολοκληρώθηκε ποτέ νόμιμα. Παρά τα ψηφίσματα της Γενικής Συνέλευσης του ΟΗΕ και τις διαταγές του Διεθνούς Δικαστηρίου για το Δίκαιο της Θάλασσας το 2021, το Λονδίνο επέμενε για χρόνια στην άρνηση συμμόρφωσης, επικαλούμενο μελέτες σκοπιμότητας που απέρριπταν τον επαναπατρισμό.

Συμφωνίες υπό το καθεστώς «μίσθωσης»

Η στρατηγική του Λονδίνου άλλαξε το 2022, οδηγώντας σε μια συμφωνία τον Οκτώβριο του 2024, η οποία ωστόσο επικρίθηκε σφοδρά καθώς δεν συμπεριέλαβε τους ίδιους τους Τσαγκόσιους στις διαβουλεύσεις. Σύμφωνα με τους όρους που επικυρώθηκαν και από τον Ντόναλντ Τραμπ τον Απρίλιο του 2025, η κυριαρχία μεταβιβάζεται στον Μαυρίκιο, αλλά η βάση στο Ντιέγκο Γκαρσία μισθώνεται στη Βρετανία για τα επόμενα 99 χρόνια, με δυνατότητα επέκτασης για άλλα 40. Η οικονομική αποζημίωση προς τον Μαυρίκιο ήταν γενναία, όμως οι πολιτικές αναταράξεις συνεχίζονται. Τον Ιανουάριο του 2026, ο Τραμπ ανασκεύασε, θεωρώντας ότι η συμφωνία θέτει σε κίνδυνο την ασφάλεια των ΗΠΑ έναντι της Κίνας, συνδέοντας προκλητικά το θέμα με τις δικές του βλέψεις για τη Γροιλανδία.

Ο παραλληλισμός με τις βρετανικές βάσεις στην Κύπρο

Η περίπτωση των Τσάγκος δεν είναι μοναδική, καθώς παρουσιάζει δομικές ομοιότητες με το καθεστώς των βάσεων στο Ακρωτήρι και τη Δεκέλεια. Όπως και στην Κύπρο, οι «κυρίαρχες» βρετανικές βάσεις αποτελούν κατάλοιπα της αποικιοκρατίας που παραμένουν εκτός της δικαιοδοσίας του κυπριακού κράτους και της Ε.Ε., παρά τις δηλώσεις του αναπληρωτή κυβερνητικού εκπρόσωπου της Κύπρου, Γιάννη Αντωνίου, ότι «οι βάσεις είναι έδαφος της Κυπριακής επικράτειας, θέλουμε να τις προστατεύσουμε». Η πρόσφατη γεωπολιτική συγκυρία στην Εγγύς Ανατολή ανέδειξε ξανά τη σημασία τους –πέραν του γεγονότος ότι, σύμφωνα με τον δημοσιογράφο Ανδρέα Παράσχο, φιλοξενούν 56 πυρηνικές κεφαλές. Ενώ το Ντιέγκο Γκαρσία παραμένει σχετικά «ασφαλές» λόγω μεγαλύτερης απόστασης από το Ιράν, οι βάσεις της Κύπρου είναι στο επίκεντρο της έντασης, με την αποστολή drones από τον Λίβανο και το Ιράν κατά του Ακρωτηρίου να αποτελεί μια σαφή προειδοποίηση για τη χρήση τους στις αμερικανο-ισραηλινές επιχειρήσεις.