FABIEN PERRIER

Σε απόσταση είκοσι περίπου χιλιομέτρων από την Αθήνα, από τον 46ο όροφο του Riviera Tower, του πρώτου ουρανοξύστη της Ελλάδας, η θέα κόβει την ανάσα. Απομένουν ακόμη τέσσερις όροφοι για να ολοκληρωθεί το εξωτερικό κέλυφος, ώστε να ξεκινήσει η εσωτερική διαμόρφωση αυτού του πύργου που ανεγέρθηκε από τον γαλλικό κατασκευαστικό όμιλο Bouygues και φτάνει σε ύψος τα 203 μέτρα.

Ήδη όμως διακρίνει κανείς στα νότια τα νησιά του Σαρωνικού κόλπου και τα γαλάζια νερά τους, στα βόρεια την Ακρόπολη και τον Υμηττό, ή ακόμη την ακτογραμμή που εκτείνεται ως το Σούνιο στα ανατολικά και τα βουνά της Πελοποννήσου στα δυτικά. Αυτό το κτίριο, που θα στεγάσει πολυτελή διαμερίσματα, αναμένεται να παραδοθεί έως το δεύτερο εξάμηνο του 2026. Βρίσκεται στην καρδιά του φαραωνικού σχεδίου που ονομάζεται «Ελληνικό», από το όνομα του παλαιού αεροδρομίου της Αθήνας το οποίο, έως το 2001, καταλάμβανε αυτή την έκταση, τρεις φορές μεγαλύτερη από το Μονακό.

Μια «πόλη μέσα στην πόλη», όπως τη χαρακτηρίζει ο επενδυτής Lamda Development, η εταιρεία του ισχυρού Έλληνα μεγιστάνα Σπύρου Λάτση, που έχει την επίβλεψη αυτού του προγράμματος μετασχηματισμού. Όμως, το όνειρο των μεν είναι ο εφιάλτης των δε.

Διότι ο πύργος, ορατός από μακριά από την Αθήνα, και το έργο στο σύνολό του αποτελούν αντικείμενο αντιπαραθέσεων για πάνω από μία δεκαετία. Οι αντιδράσεις αναζωπυρώθηκαν εντονότερα τον Μάιο, όταν ο φωτογράφος Βασίλης Στάμος δημοσίευσε μια φωτογραφία τραβηγμένη από το Πεντελικό όρος, βόρεια της πρωτεύουσας. Περιτριγυρισμένος από σκαλωσιές, ο ουρανοξύστης μοιάζει να δεσπόζει πάνω από την Ακρόπολη, υψωμένος 156 μέτρα πάνω από την επιφάνεια της θάλασσας. Με την προοπτική που επιλέχθηκε, η διαφορά ύψους καθιστά ασήμαντο τον Ιερό Βράχο. Στα κοινωνικά δίκτυα, αυτή η κατασκευή έγινε μεταφορά για την ανάπτυξη της Αττικής, της ευρύτερης περιοχής γύρω από την Αθήνα.

«Απαίσιο και απαράδεκτο»

Για τους υποστηρικτές του έργου, αυτός ο πύργος συμβολίζει τον οικονομικό εκσυγχρονισμό της χώρας και την ικανότητά της να σχεδιάζει το μέλλον. Βγαίνοντας από την οικονομική κρίση του 2008, η Ελλάδα ανέκτησε την εμπιστοσύνη των επενδυτών και επιδεικνύει πλέον αξιέπαινους ρυθμούς ανάπτυξης: 2,1% το 2024 και 2025, και το ίδιο αναμένεται και για το 2026. Έτσι, ο Χρύσανθος Πανάς, που διαθέτει διάφορους χώρους διασκέδασης στο κέντρο και στην παραλιακή, «πιστεύει σε αυτό το έργο που σχεδιάστηκε από τους καλύτερους αρχιτέκτονες του κόσμου, όπως το γραφείο Foster + Partners. Το σύνολο είναι πολύ καλά οργανωμένο και σχεδιασμένο για την πόλη».

Υπογραμμίζει «ότι θα είναι εφοδιασμένο με ποιοτικές υποδομές, οι δρόμοι σχεδιάστηκαν για να βελτιώσουν την κυκλοφορία στην παραλιακή [η οποία, τις ώρες αιχμής, είναι ιδιαίτερα πυκνή, έως και μποτιλιαρισμένη]. Το κυριότερο, στην καρδιά του θα διαμορφωθεί ένα πάρκο. Θα είναι το μεγαλύτερο της Ευρώπης και θα είναι προσβάσιμο σε όλους», διαβεβαιώνει.

Η Lamda Development, από την πλευρά της, εξαίρει μιλώντας στη Libération «το μεγαλύτερο έργο αστικής ανάπλασης στην Ευρώπη, που χτίζεται στην έκταση του πρώην διεθνούς αερολιμένα του Ελληνικού, εκτείνεται σε 6,2 εκατομμύρια τετραγωνικά μέτρα με 3,5 χιλιόμετρα αθηναϊκής ακτογραμμής και τη δημιουργία ενός πάρκου 2 εκατομμυρίων τετραγωνικών μέτρων». Προορίζεται, όπως υποστηρίζεται, να γίνει «ένας κορυφαίος προορισμός τόσο για τους κατοίκους όσο και για τους επισκέπτες».

Η περιγραφή είναι δελεαστική: «Ανοιχτοί χώροι πρασίνου, ένα υπερσύγχρονο αθλητικό πάρκο, κατοικίες υψηλών προδιαγραφών, εμπορικές γειτονιές, πολυτελή ξενοδοχεία, μια μαρίνα, πολιτιστικοί χώροι, ένα ολοκληρωμένο συγκρότημα με συνεδριακό κέντρο και καζίνο, ένας πόλος υγείας και ευεξίας, καθώς και ένα πανεπιστήμιο.» Το σύνολο θα ανταποκρίνεται στην έννοια της «έξυπνης πόλης», όπου η χρήση δεδομένων και τεχνολογιών αιχμής υποτίθεται ότι βελτιστοποιεί τις αστικές υπηρεσίες, βελτιώνει την ποιότητα ζωής και μειώνει τις περιβαλλοντικές επιπτώσεις.

Από την πλευρά των επικριτών, «ο πύργος είναι η εικόνα του συνόλου του έργου: απαίσιος και απαράδεκτος!» δηλώνει ο Ηλίας Γιαννίδης, πρώην καθηγητής αρχιτεκτονικής στο Πανεπιστήμιο της Κρήτης. Συνεχίζει αναφέροντας πως: «Το Ελληνικό δεν είχε ανάγκη από τσιμέντο, από ένα καζίνο… Το έργο δεν ανταποκρίνεται σε τίποτα στην παραδοσιακή αρχιτεκτονική της Αττικής. Επιπλέον, αυτός ο ουρανοξύστης αλλοιώνει εντελώς τη θέα, το τοπίο και ακόμη και την έννοια της κλίμακας που υπάρχει στην αρχιτεκτονική από τους αρχαίους Έλληνες.»

Πράγματι, από την αρχαία Ελλάδα, η έννοια της κλίμακας χρησιμοποιείται στην αρχιτεκτονική και βασίζεται στον άνθρωπο, το μέτρο και την αρμονία των μαθηματικών. Ωστόσο, άλλοι τρεις πύργοι, μικρότερου βέβαια μεγέθους, αναμένεται να ανεγερθούν: ένα εμπορικό κέντρο τύπου mall, ένα ξενοδοχειακό συγκρότημα και το πανεπιστήμιο. «Δημιούργησαν μια πραγματική πόλη που θα αριθμεί περίπου 30.000 κατοίκους», εξηγεί η Τόνια Κατερίνη, επίσης αρχιτέκτονας και αντίθετη στο έργο, η οποία ανησυχεί για «έναν κλειστό χώρο, μια πόλη της ομοιογενούς κοινωνικής ομάδας».

Ως απόδειξη φέρνει το πάρκο: «Ο νόμος υποχρεώνει, για κάθε οικοδομή, το 30% του οικοπέδου να είναι ελεύθερο ή πράσινο. Ωστόσο, αυτό το πάρκο θα είναι ένας “εσωτερικός” χώρος πρασίνου, με την έννοια ότι θα βρίσκεται στο εσωτερικό ενός συγκροτήματος που περιβάλλεται από κατοικίες κάθε είδους… Δεν θα ωφελήσει τις γύρω γειτονιές. Ακόμη και το παραλιακό μέτωπο μετατρέπεται σε χώρο πολυτελείας, απρόσιτο για την πλειονότητα», σε μια χώρα όπου ο κατώτατος μισθός είναι 1.027 ευρώ μικτά και όπου ο μέσος ετήσιος μισθός παραμένει 25% κάτω από το προ κρίσης επίπεδο. «Θα έπρεπε να είχε συμπεριληφθεί κοινωνική κατοικία», επισημαίνει, έχοντας επίγνωση ότι το κόστος στέγασης γίνεται ολοένα και πιο ακριβό. Σύμφωνα με τον δήμαρχο Αθηναίων, Χάρη Δούκα, οι Αθηναίοι ξοδεύουν το 70% του μισθού τους για την ενοικίαση μιας γκαρσονιέρας και έως και το 90% για ένα δυάρι.

Ένας διαγωνισμός υπό «αδιαφανείς συνθήκες»

Στην πραγματικότητα, η ανάπλαση του χώρου του παλιού αεροδρομίου της Αθήνας, το οποίο λειτουργούσε από τη δεκαετία του ’30, αποτέλεσε αντικείμενο διαμάχης για σχεδόν δύο δεκαετίες. Το Ελληνικό έκλεισε το 2001, καθώς η Ελλάδα άνοιξε ένα άλλο, το «Ελευθέριος Βενιζέλος», ενόψει της φιλοξενίας των Ολυμπιακών Αγώνων του 2004, και έκτοτε παρέμεινε εγκαταλελειμμένο. Το 2010, η Αθήνα, στο χείλος της στάσης πληρωμών μετά την οικονομική και χρηματοπιστωτική κρίση, σύναψε δάνειο με την Ευρωπαϊκή Ένωση, το Διεθνές Νομισματικό Ταμείο και την Ευρωπαϊκή Κεντρική Τράπεζα. Σε αντάλλαγμα, αυτοί επέβαλαν τη λήψη δρακόντειων μέτρων, μεταξύ των οποίων και την ιδιωτικοποίηση κρατικής περιουσίας. Το πρώην αεροδρόμιο της Αθήνας συγκαταλεγόταν στα «ασημικά» του κράτους, την ώρα που ο χώρος του παρέμενε εγκαταλελειμμένος και τα υπόστεγά του χρησίμευαν ως αποθήκες, αλλά και ως καταυλισμός φιλοξενίας μεταναστών μεταξύ 2015 και 2017.

Έτσι, το 2011, το ελληνικό κράτος εντάσσει αυτή την έκταση σε ένα ταμείο επιφορτισμένο με την αξιοποίηση της δημόσιας περιουσίας και προκηρύσσει διαγωνισμό για την ανάπλαση του χώρου του πρώην αεροδρομίου του Ελληνικού και της παρακείμενης παραλιακής ζώνης. Ο Σπύρος Λάτσης, η οικογένεια του οποίου δημιούργησε την περιουσία της από τη ναυτιλία πριν ο ίδιος διαφοροποιήσει τις δραστηριότητες του ομίλου του, Lamda Development, επεκτεινόμενος στις τράπεζες, το πετρέλαιο και τις κατασκευές, ήταν μεταξύ των διεκδικητών.

«Η Lamda ήταν ο μοναδικός συμμετέχων που υπέβαλε δεσμευτική προσφορά, η οποία έγινε αποδεκτή από το Ελληνικό Δημόσιο», τονίζεται από την πλευρά της επιχείρησης που κέρδισε το έργο έναντι 560 εκατομμυρίων ευρώ το 2014. Για διάφορους εμπειρογνώμονες, το ποσό αυτό είναι χαμηλό σε σχέση με την κατάσταση και την έκταση του χώρου. Αυτή υποστηρίζει και ο Ηλίας Γιαννίδης για τον οποίο «η πώληση των πολυτελών διαμερισμάτων του ουρανοξύστη υπερβαίνει το ποσό αγοράς ολόκληρης της ζώνης!»

Όσον αφορά τον Γεώργιο Αναματερό, ο οποίος στις 13 Νοεμβρίου 2014 διορίστηκε πραγματογνώμονας παρά τω εισαγγελέα για την καταπολέμηση της φορολογικής απάτης προκειμένου να «αξιολογήσει τη δίκαιη τιμή αγοράς» αυτής της έκτασης, αγανακτισμένος κάνει λόγο για «υπερβολικά χαμηλή τιμή». Μόνο που, όπως επισημαίνει με μια δόση ειρωνίας, το συμβόλαιο με τη Lamda υπογράφηκε από τις… 14 Νοεμβρίου! Για αυτόν, «ο ανταγωνισμός διεξήχθη υπό αδιαφανείς συνθήκες, καθώς ένας αριθμός κανόνων άλλαξε στην πορεία του χρόνου, όπως οι κανόνες πολεοδόμησης, ιδιοκτησίας…» Σημειώνει επιπλέον ότι η χρηματοδότηση έπρεπε να γίνει με ίδια κεφάλαια, ωστόσο συνήφθη δάνειο. Αλλά κυρίως, η Lamda πούλησε οικόπεδα σε άλλους κατασκευαστές ακινήτων, κάτι που η εταιρεία δεν είχε το δικαίωμα να κάνει. «Όφειλε να πουλά μόνο τελικά προϊόντα», τα οποία είναι ακριβότερα στην κατασκευή.

Η Lamda υπερασπίζεται τον εαυτό της έναντι οποιασδήποτε παρατυπίας: «Η πρότασή μας βασίστηκε σε ένα συνολικό ρυθμιστικό σχέδιο (master plan), το οποίο στη συνέχεια βελτιώθηκε και προσαρμόστηκε για να συμμορφωθεί με το πολεοδομικό πλαίσιο και τις νομικές απαιτήσεις που έθεσε το Ελληνικό Δημόσιο.» Και διευκρινίζει επίσης ότι «η συναλλαγή επικυρώθηκε με νόμο, ακολουθούμενη από τις απαιτούμενες πολεοδομικές άδειες και κανονιστικές πράξεις. Η απόκτηση ολοκληρώθηκε το 2021, μετά από περίπου δέκα χρόνια διαγωνισμών, διαπραγματεύσεων και λήψης αδειών». Και κυρίως, η εταιρεία υπενθυμίζει ότι το συνολικό κόστος του έργου εκτιμάται σε σχεδόν εννέα δισεκατομμύρια και ότι προορίζεται να προσελκύσει, σε βάθος χρόνου, πάνω από ένα εκατομμύριο επιπλέον τουρίστες ετησίως, να δημιουργήσει περίπου 70.000 θέσεις εργασίας σε διάφορους τομείς και να συνεισφέρει 2,5 ποσοστιαίες μονάδες στο ελληνικό ΑΕΠ. Ακόμη και η Bouygues, που μπήκε στο παιχνίδι το 2023 μέσω κοινοπραξίας με δύο ελληνικές εταιρείες, την Intrakat και την Aktor, λόγω της τεχνογνωσίας της στην κατασκευή ουρανοξυστών και προηγούμενων συνεργασιών με τον Norman Foster, υποστήριζε τότε ότι το εργοτάξιο του πύργου «θα απασχολήσει 1.000 άτομα και θα επιτρέψει τη δημιουργία 500 άμεσων θέσεων εργασίας».

Ιδιωτικοποίηση και «οικονομικό εμπόδιο»

Αυτά τα ποσά δεν αρκούν για να αλλάξουν γνώμη στους επικριτές του έργου: «Η Lamda θα έπρεπε να είχε αποκτήσει την έκταση σε αξία 2,7 φορές υψηλότερη, δηλαδή 1,56 δισεκατομμύρια ευρώ», υποστηρίζει ο Γεώργιος Αναματερός. Εξηγεί επίσης ότι ένας άλλος πραγματογνώμονας, ο Ιωάννης Μελάς, έκανε μια εκτίμηση λαμβάνοντας υπόψη την πώληση οικοπέδων. Αυτή πολλαπλασιάζει επί τέσσερα την τιμή υπογραφής του συμβολαίου. Αλλά κυρίως, αυτό που εξοργίζει είναι το χάσμα μεταξύ της υλοποίησης και της αρχικής φιλοδοξίας των κυβερνήσεων. «Προβλεπόταν να δημιουργηθεί εκεί ένα τεράστιο δημόσιο πάρκο, προσβάσιμο σε όλους», εξηγεί ο Ηλίας Γιαννίδης. Η Τόνια Κατερίνη προσθέτει: «Οι υποδομές όπως οι δρόμοι ή και το νερό χρηματοδοτήθηκαν από το κράτος.» Από την πλευρά της Lamda, η απάντηση είναι άμεση: «Μα αυτό προβλέπει ο νόμος! Από την άλλη, εμείς χρηματοδοτήσαμε έναν αριθμό προκαταρκτικών ερευνών.»

Όταν, το 2020, ο πρωθυπουργός Κυριάκος Μητσοτάκης εγκαινίαζε τα έργα, δήλωνε: «Το Ελληνικό είναι το σύμβολο της νέας Ελλάδας που οικοδομούμε.» Μια Ελλάδα ακμάζουσα, όπου η ανεργία δεν ξεπερνούσε πλέον το 8% τον Ιούνιο. Είναι όμως μια Ελλάδα ισότητας; Το 26,3% του πληθυσμού, δηλαδή 2,7 εκατομμύρια άνθρωποι, παραμένει εκτεθειμένο στον κίνδυνο της φτώχειας. Κυρίως, με μια ισχυρή συγκέντρωση του πλούτου στους πιο εύπορους, οι Έλληνες συγκαταλέγονται στους φτωχότερους της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Ουσιαστικά λοιπόν, αυτό που απορρίπτουν όσοι εναντιώνονται στο νέο Ελληνικό είναι η ιδιωτικοποίηση ενός δημόσιου χώρου ο οποίος, με το ιδιωτικό του σχολείο και πανεπιστήμιο, τα πολυτελή ξενοδοχεία και διαμερίσματά του, θα δημιουργεί ένα «οικονομικό εμπόδιο», σύμφωνα με τα λόγια της Τόνιας Κατερίνη, που θα εμποδίζει τη μεσαία τάξη και τους πιο αδύναμους οικονομικά να απολαύσουν τον χώρο. Οι οποίοι, κατά κάποιον τρόπο, θα βρίσκονται υπό την κυριαρχία των κατοίκων του πύργου.

Πηγή: LIBERATION