Ερευνητές του Πανεπιστημίου του Καΐρου ανακάλυψαν στη Δυτική Έρημο της Αιγύπτου απολιθώματα δοντιών από επτά αρχαία είδη καρχαριών, ηλικίας άνω των 70 εκατομμυρίων ετών.

Η ανακάλυψη στο οροπέδιο Αμπού Ταρτούρ στη Νέα Κοιλάδα ξεκίνησε στο πλαίσιο εργασίας ενός προπτυχιακού φοιτητή γεωλογίας, πριν γίνει το αντικείμενο δύο διεθνών ερευνών.

Οι ερευνητές περιγράφουν το εύρημα ως «νεκροταφείο καρχαριών» που προσφέρει σπάνια στοιχεία για μια πλούσια σε θρεπτικά συστατικά τροπική θάλασσα που κάποτε κάλυπτε μέρος της ερήμου της Αιγύπτου κατά την Ύστερη Κρητιδική Περίοδο, κάτι που διευρύνει την κατανόηση των επιστημόνων για την αρχαία θαλάσσια ζωή στη Βόρεια Αφρική.

Η ανακάλυψη προήλθε από δείγματα πετρωμάτων που έφερε στο Εργαστήριο Παλαιοντολογίας Σπονδυλωτών του Πανεπιστημίου του Καΐρου ο γεωλόγος Ελ-Χουσεΐν Ιμπραήμ της Egypt Phosphate Company, θυγατρικής του υπουργείου Πετρελαίου και Ορυκτών Πόρων.

Ο φοιτητής γεωλογίας Τάρεκ Γιασίν χρησιμοποίησε αργότερα το υλικό για την πτυχιακή του εργασία, υπό την επίβλεψη του Μοχάμεντ Αμπντέλ-Γκαουάντ, επίκουρου καθηγητή στο Τμήμα Γεωλογίας της Σχολής Θετικών Επιστημών.

Μια επακόλουθη εκδρομή στο Αμπού Ταρτούρ για τη συλλογή περαιτέρω δειγμάτων και τη μελέτη των φωσφορικών στρωμάτων που τα περιείχαν οδήγησε στην επέκταση μιας απλής πτυχιακής εργασίας σε ένα πλήρες ερευνητικό πρόγραμμα.

Ο φοιτητής και ο επιβλέπων του ένωσαν στη συνέχεια τις δυνάμεις τους με ερευνητές από το Πανεπιστήμιο της Ζυρίχης και άλλα ελβετικά ιδρύματα που ειδικεύονται σε μελέτες απολιθωμάτων.

Η πρώτη τους μελέτη, που δημοσιεύτηκε στο Historical Biology το 2024, κατέγραψε 49 απολιθωμένα δόντια από δύο εξαφανισμένα είδη λαμνόμορφου καρχαρία, τους Scapanorhynchus cf. rapax και  Cretoxyrhina cf. mantelli. Ήταν η πρώτη περιγραφή λαμνόμορφων καρχαριών από τον γεωλογικό σχηματισμό Duwi στο Αμπού Ταρτούρ, μια περιοχή που έχει «δώσει» και άλλα μοναδικά στην Αίγυπτο αρπακτικά ψάρια της Κρητιδικής περιόδου.

Η μελέτη εντόπισε την πιο πρόσφατη γνωστή εμφάνιση του Cretoxyrhina mantelli στην Αφρική και τη Μέση Ανατολή, και πιθανώς μία από τις τελευταίες θεάσεις του παγκοσμίως. Ορισμένα από τα δόντια που ανευρέθηκαν εκεί υποδηλώνουν ότι κάποιοι από τους καρχαρίες Scapanorhynchus έφταναν σε μήκος περίπου 6,7 μέτρα.

Μια δεύτερη μελέτη, που δημοσιεύθηκε αυτόν τον μήνα στο Cretaceous Research, είχε ως αντικείμενο την περιγραφή 14 επιπλέον απολιθωμένων δοντιών που προέρχονται από άλλα πέντε εξαφανισμένα είδη καρχαριών: τους Cretalamna cf. maroccana, Scapanorhynchus cf. raphiodon, Serratolamna cf. serrata, Squalicorax bassanii και Squalicorax pristodontus. Τρία από τα είδη καταγράφηκαν στην Αίγυπτο για πρώτη φορά.

«Η εύρεση δοντιών που ανήκουν σε επτά διαφορετικά είδη καρχαριών ήταν ιδιαίτερα αξιοσημείωτη, ειδικά καθόσον όλα ανακαλύφθηκαν στην ίδια τοποθεσία», δήλωσε ο Γιασίν.

Συνδυαστικά, οι δύο μελέτες αυξάνουν τον αριθμό των γνωστών ειδών λαμνόμορφων καρχαριών στο Αμπού Ταρτούρ σε επτά είδη που κατατάσσονται σε πέντε διαφορετικά γένη, καθιστώντας το ένα από τα πλουσιότερα σημεία απολιθωμάτων καρχαριών που έχουν εντοπιστεί στην Αίγυπτο. Το εύρημα έρχεται μετά από μια σειρά πρόσφατων ανακαλύψεων στη Δυτική Έρημο, συμπεριλαμβανομένου του πρώτου επιβεβαιωμένου ευρήματος απολιθώματος πτερόσαυρου στην Αίγυπτο, που ανακοινώθηκε τον Ιούλιο.

Οι ερευνητές δήλωσαν ότι η περιοχή ήταν μέρος μιας τροπικής έως υποτροπικής θάλασσας,  η οποία υπήρξε πλούσια σε θρεπτικά συστατικά και εξαιρετικά παραγωγική, καθώς σε αυτή ζούσαν μικρά ψάρια, μεσαίου μεγέθους θηρευτές αλλά και γιγάντιοι καρχαρίες και άλλοι θαλάσσιοι κυνηγοί.

Τα ευρήματα στο Αμπού Ταρτούρ επιπροστίθενται σε ένα αυξανόμενο σύνολο στοιχείων για τις αρχαίες θάλασσες της Αιγύπτου. Η ανακάλυψη απολιθωμάτων ψαριών που πραγματοποιήθηκε σε άλλη τοποθεσία μόλις τον Ιούνιο εκτιμάται πως καταδεικνύει την ταχεία ανάκαμψη της θαλάσσιας ζωής μετά την εξαφάνιση των δεινοσαύρων.

Οι ερευνητές επισήμαναν ότι τα ευρήματα του Αμπού Ταρτούρ πιθανώς αντιστοιχούν σε απολιθώματα που συσσωρεύτηκαν σε διαφορετικές χρονικές περιόδους και περιβάλλοντα, και όχι στην ταυτόχρονη συνύπαρξη όλων αυτών των ειδών καρχαριών στην ίδια περιοχή.

Ο πρόεδρος του πανεπιστημίου του Καΐρου, Μοχάμεντ Σαμί Αμπντέλ Σαντέκ, δήλωσε ότι η ανακάλυψη προστίθεται στις επιτυχίες του Πανεπιστημίου του Καΐρου στις γεωεπιστήμες και την παλαιοντολογία και «επιβεβαιώνει την ικανότητα των ερευνητών του να παράγουν επιστημονική γνώση που ανταγωνίζεται διεθνώς».

Είπε ότι το πανεπιστήμιο θα συνεχίσει να υποστηρίζει την έρευνα που εξερευνά τον «επιστημονικό και φυσικό πλούτο» της Αιγύπτου, ξαναδιαβάζοντας τη γεωλογική και απολιθωματική ιστορία της και ανοίγοντας το πεδίο για νέες γενιές ερευνητών.

Ο κοσμήτορας της Σχολής Θετικών Επιστημών, Σοχέρι Ραμαντάν, δήλωσε ότι η ανακάλυψη αποτελεί «μια σημαντική προσθήκη στο αρχείο των απολιθωμάτων σπονδυλωτών στην Αίγυπτο και την Αφρική».

Ο Άμπντελ Γκαουάντ, συντελεστής και στις δύο μελέτες για τα ευρήματα του Αμπού Ταρτούρ, δήλωσε ότι τα απολιθώματα έδειξαν ότι το οροπέδιο «δεν υπήρξε απλώς ένα παροδικό θαλάσσιο περιβάλλον, αλλά ένα σπίτι για ένα πλούσιο και ποικίλο θαλάσσιο σύστημα» και πως μπορεί να θεωρηθεί ένα μεγάλο νεκροταφείο καρχαριών που κάποτε ζούσαν στις αρχαίες θάλασσες της σημερινής Αιγύπτου.

Όλα τα απολιθωμένα δόντια φυλάσσονται στο Εργαστήριο Παλαιοντολογίας Σπονδυλωτών στο Τμήμα Γεωλογίας της Σχολής Θετικών Επιστημών για να μελετηθούν περαιτέρω στο μέλλον.

Τον Ιούνιο, το Πανεπιστήμιο του Καΐρου, το παλαιότερο και μεγαλύτερο δημόσιο πανεπιστήμιο της Αιγύπτου, ανακοίνωσε ότι είχε σκαρφαλώσει στην 221η θέση παγκοσμίως στην παγκόσμια κατάταξη πανεπιστημίων του US News & World Report για το 2026, η δεύτερη καλύτερη θέση για πανεπιστήμιο της Αφρικής.

Η Δυτική Έρημος της Αιγύπτου έχει αποκαλύψει μια σειρά από ευρήματα απολιθωμάτων σπονδυλωτών τα τελευταία χρόνια. Τον Ιούνιο του 2022, μια ομάδα με επικεφαλής το Πανεπιστήμιο της Μανσούρα εντόπισε ένα απολίθωμα θηρευτικού δεινοσαύρου 98 εκατομμυρίων ετών στην Όαση Μπαχαρίγια. Πρόκειται για τα παλαιότερα λείψανα του Αβελίσαυρου που βρέθηκαν στη Βόρεια Αφρική.

Άλλα πρόσφατα ευρήματα αφορούν την περιοχή της Λεκάνης του Φαγιούμ, όπου, τον Φεβρουάριο του 2025, οι ερευνητές ανέφεραν την ανακάλυψη ενός απολιθώματος Μπαστετόδοντα, ενός θηρευτικού θηλαστικού 30 εκατομμυρίων ετών.

Στο ίδιο κυβερνείο, τον Αύγουστο του 2021, μια ερευνητική ομάδα εντόπισε το Phiomicetus anubis, ένα απολίθωμα ημιυδρόβιας φάλαινας 43 εκατομμυρίων ετών, το οποίο πιστεύεται ότι είναι το παλαιότερο του είδους του που έχει καταγραφεί στην Αφρική.

(Πηγή: Ahram)

Θραύσματα οστών του προσώπου που χρονολογούνται μεταξύ 1,1 και 1,4 εκατομμυρίων ετών, τα οποία ανακαλύφθηκαν στον αρχαιολογικό χώρο Sima del Elefante, ξαναγράφουν την ιστορία των ανθρώπινων μεταναστεύσεων. Το εύρημα αυτό, στο ορεινό σύστημα σπηλαίων της Atapuerca, θεωρείται το αρχαιότερο σύνολο ανθρώπινων λειψάνων που βρέθηκε στη Δυτική Ευρώπη. Το απολίθωμα έχει αποδοθεί στον Homo affinis erectus, ένα διαφορετικό και πιο πρωτόγονο είδος από τον Homo antecessor, σύμφωνα με την έρευνα που δημοσιεύθηκε την Πέμπτη.

RTP Νέα

Τα θραύσματα που βρέθηκαν αποτελούν μέρος της αριστερής πλευράς του προσώπου ενός ενήλικου ατόμου που μετακινήθηκε στη βόρεια Ισπανία μεταξύ 1,1 και 1,4 εκατομμυρίων ετών πριν.

Τα υπολείμματα των οστών του προσώπου που σώζονται στον αρχαιολογικό χώρο Sima del Elefante είναι ενδεικτικά του Homo affinis erectus και παρέχουν πληροφορίες για τις πρώτες μεταναστεύσεις και την εξέλιξη των ανθρωποειδών στην Ευρώπη κατά τη διάρκεια του Κατώτερου Πλειστόκαινου (που αντιστοιχεί στην περίοδο μεταξύ 1,81 εκατομμυρίων ετών και 355.000 ετών).

 

Κατά τη διάρκεια των τελευταίων 50 ετών συστηματικών αρχαιολογικών ανασκαφών στα σπήλαια της ορεινής περιοχής Atapuerca, έχουν ανακαλυφθεί στοιχεία για όλο και πιο αρχαία ανθρώπινη κατοίκηση.

Το αρχαιότερο γνωστό πρόσωπο στη Δυτική Ευρώπη

Το θραύσμα του ανθρώπινου προσώπου ανακαλύφθηκε το 2022, αλλά τα αποτελέσματα δημοσιεύθηκαν αυτή την Πέμπτη στο Nature.

Επικεφαλής της διεπιστημονικής ομάδας είναι η Rosa Huguet, ερευνήτρια στο IPHES-CERCA και αναπληρώτρια καθηγήτρια στο Universitat Rovira i Virgili, μαζί με τον Xosé Pedro Rodríguez-Álvarez, από το ίδιο πανεπιστήμιο και το Εθνικό Κέντρο Έρευνας για την Ανθρώπινη Εξέλιξη (CENIEH).

Η ομάδα των επιστημόνων ανακατασκεύασε τα θραύσματα - που καταγράφηκαν ως ATE7-1 - συνδυάζοντας παραδοσιακές τεχνικές συντήρησης και αποκατάστασης με προηγμένα εργαλεία απεικόνισης και τρισδιάστατης ανάλυσης.

Οι αρχαιολόγοι ονόμασαν ανεπίσημα το απολίθωμα "Pink" από τους Pink Floyd, των οποίων το άλμπουμ The Dark Side of the Moon μεταφράζεται ως "La cara oculta de la luna", όπου "cara oculta" σημαίνει "κρυμμένο πρόσωπο".

"Μετά από δύο χρόνια έρευνας, η λεπτομερής ανάλυση του ATE7-1 ("Ροζ") αποκάλυψε ότι αυτό το θραύσμα προσώπου δεν ανήκει στον Homo antecessor, το είδος που εντοπίστηκε στην περιοχή Gran Dolina, αλλά σε ένα πιο πρωτόγονο ανθρωποειδές. Ωστόσο, τα διαθέσιμα στοιχεία παραμένουν ανεπαρκή για μια οριστική ταξινομική ταξινόμηση. Ως αποτέλεσμα, έχει προσωρινά αποδοθεί στον Homo affinis erectus (H. aff. erectus)", εξηγεί η μελέτη.

Συγγένειες με τον Homo erectus

"Ο Homo antecessor μοιράζεται με τον Homo sapiens ένα πιο σύγχρονο πρόσωπο και μια εξέχουσα δομή ρινικού οστού, ενώ τα χαρακτηριστικά του προσώπου του Pink είναι πιο πρωτόγονα, μοιάζοντας με τον Homo erectus, ιδίως όσον αφορά την επίπεδη και υποανάπτυκτη ρινική δομή", λέει η María Martinón-Torres, διευθύντρια του CENIEH και επικεφαλής ερευνητής του προγράμματος Atapuerca.

Ωστόσο, "τα στοιχεία είναι ακόμη ανεπαρκή για μια οριστική ταξινόμηση, γι' αυτό και αποδόθηκε στο H. aff. erectus. Η ονομασία αυτή αναγνωρίζει τις συγγένειες του Pink με τον Homo erectus, αφήνοντας ανοιχτό το ενδεχόμενο να ανήκει σε άλλο είδος", υποστηρίζει ο Martinón-Torres.

Τα ανθρώπινα λείψανα του Homo antecessor, που βρέθηκαν σε μια άλλη περιοχή της Atapuerca, γνωστή ως Gran Dolina, εκτιμάται ότι είναι ηλικίας περίπου 860.000 ετών. Ενόψει της νέας ανακάλυψης, η οποία ωθεί την ανθρώπινη παρουσία πίσω στο διάστημα μεταξύ 1,1 και 1,4 εκατομμυρίων ετών, το απολίθωμα ATE7-1 υποδηλώνει ότι ο Pink "ανήκε σε έναν πληθυσμό που έφτασε στην Ευρώπη κατά τη διάρκεια ενός μεταναστευτικού κύματος πριν από εκείνο του Homo antecessor".

Το 2008, στο ίδιο σημείο ανακαλύφθηκε μια ανθρώπινη γνάθος ηλικίας άνω των 1,1 εκατομμυρίων ετών. Τα νέα θραύσματα βρέθηκαν περίπου δύο μέτρα βαθύτερα από το σαγόνι, γεγονός που υποδηλώνει ότι αυτό του Pink είναι ακόμη παλαιότερο.

Λίθινα εργαλεία και οστά ζώων με σημάδια κοπής

Η περιοχή που ανασκάφηκε στο επίπεδο ΤΕ7 του Sima del Elefante, όπου ανακαλύφθηκαν τα οστά του προσώπου του Pink, παρουσιάζει επίσης ενδείξεις παρουσίας και δραστηριότητας ανθρωποειδών κατά το Κατώτερο Πλειστόκαινο.

 

Λίθοι που βρέθηκαν στο επίπεδο TE7, του Sima del Elefante | Maria D Guillen / IPHES-CERCA/CENIEH

Οι αρχαιολόγοι ανακάλυψαν "λίθινα εργαλεία (λιθοτεχνήματα) και υπολείμματα ζώων με σημάδια κοπής, που υποδεικνύουν τη χρήση λιθοτεχνίας για την επεξεργασία ζώων".

"Αν και τα εργαλεία χαλαζία και πυριτόλιθου που βρέθηκαν είναι απλά, υποδηλώνουν μια αποτελεσματική στρατηγική διαβίωσης και αναδεικνύουν την ικανότητα των ανθρωποειδών να εκμεταλλεύονται τους πόρους που ήταν διαθέσιμοι στο περιβάλλον τους", δήλωσε ο Xosé Pedro Rodríguez-Álvarez, ειδικός στις λιθοτεχνίες.

Η Rosa Huguet προσθέτει ότι "οι πρακτικές αυτές αποδεικνύουν ότι οι πρώτοι Ευρωπαίοι είχαν μια βαθιά κατανόηση των διαθέσιμων ζωικών πόρων και ήξεραν πώς να τους εκμεταλλεύονται συστηματικά".

Η ομάδα των ερευνητών τονίζει ότι τα παλαιοοικολογικά δεδομένα από το TE7 υποδηλώνουν ότι "το Πλειστόκαινο τοπίο της Sierra de Atapuerca ήταν ένα δυναμικό περιβάλλον", με ένα μείγμα δασικών εκτάσεων με βελανιδιές, πεύκα, αρκεύθους και πράσινων βοσκοτόπων, με βίσονες και ελάφια. Δεν έλειπαν οι πηγές νερού και τα ποτάμια με ιπποπόταμους - "δημιουργώντας ένα περιβάλλον πλούσιο σε πόρους για αυτούς τους πρώτους ανθρώπινους πληθυσμούς".

"Γνωρίζουμε, χάρη στη γύρη και τα υπολείμματα μικρών ζώων, ότι οι αρχαίοι άνθρωποι ζούσαν σε ένα περιβάλλον όπου κυριαρχούσε ένα υγρό δασικό τοπίο", περιγράφουν.

Μπορείτε επίσης να μάθετε περισσότερα για τον τρόπο ζωής του Sima del Elefante από μια αυλάκωση που διατρέχει τη μερική κορώνα ενός δοντιού στο απολίθωμα του Pink. Οι ερευνητές πιστεύουν ότι πρόκειται για "σημάδι φθοράς από τη χρήση μιας υποτυπώδους οδοντογλυφίδας".

Μεταναστευτικά κύματα που διαμόρφωσαν την ανθρώπινη ιστορία

Η προέλευση και η πληθυσμιακή δυναμική των πρώτων ανθρώπινων οικισμών στη Δυτική Ευρώπη εντοπίστηκαν στη Γεωργία με τα απολιθώματα του Ντμανίσι. "Γνωρίζουμε ότι οι ανθρωποειδείς εγκατέλειψαν την Αφρική πριν από τουλάχιστον 1,8 εκατομμύρια χρόνια. Τώρα, η ανακάλυψη του Sima del Elefante μας λέει ότι εκατοντάδες χιλιάδες χρόνια αργότερα, οι ανθρωποειδείς έφτασαν στο δυτικότερο τμήμα της Ευρώπης. Επιπλέον, το σχήμα των προσώπων τους άλλαξε κατά τη διάρκεια αυτής της περιόδου".

https://www.nature.com/articles/s41586-025-08681-0Descoberta de Sima del Elefante

Η ταξινόμηση του ATE7-1 ως ανήκοντος σε έναν άγνωστο μέχρι σήμερα πληθυσμό στην Ευρώπη όχι μόνο αυξάνει τις γνώσεις για τους πρώτους κατοίκους της Ευρώπης, αλλά ανοίγει επίσης την πόρτα σε νέα ερωτήματα σχετικά με την προέλευση και την ποικιλομορφία των ανθρωποειδών που έφτασαν εδώ, παρατηρεί ο Eudald Carbonell, συνδιευθυντής του προγράμματος Atapuerca.

"Η ανακάλυψη στοιχείων για διαφορετικούς πληθυσμούς ανθρωποειδών στη Δυτική Ευρώπη κατά το Κατώτερο Πλειστόκαινο υποδηλώνει ότι η περιοχή αυτή αποτέλεσε σημείο-κλειδί στην εξελικτική ιστορία του γένους Homo", επισημαίνει ο Carbonell.

Ο Chris Stringer, ειδικός στην ανθρώπινη εξέλιξη στο Μουσείο Φυσικής Ιστορίας του Λονδίνου, τον οποίο επικαλείται ο Guardian, υποστηρίζει ότι το απολίθωμα είναι "ένα πολύ σημαντικό εύρημα". Το 2023, ο Στρίνγκερ και άλλοι εντόπισαν μια περίοδο ακραίας ψύξης πριν από περίπου 1,1 εκατομμύρια χρόνια, η οποία μπορεί να έσπρωξε τους πρώτους ανθρώπους στη Δυτική Ευρώπη νοτιότερα, "εξηγώντας ενδεχομένως τον διαφορετικό πληθυσμό που βρέθηκε στη Σίμα ντελ Ελεφάντε".

"Αυτό είναι ένα ακόμη βήμα προς την κατανόηση των πρώτων Ευρωπαίων", προσθέτει ο José María Bermúdez de Castro, επίσης συνδιευθυντής του προγράμματος Atapuerca.

"Γνωρίζουμε τώρα ότι αυτό το πρώτο είδος είχε μια εμφάνιση που θύμιζε τα δείγματα που περιλαμβάνονται από πολλούς στον Homo erectus. Ωστόσο, τα λείψανα από τη θέση Sima del Elefante έχουν έναν πολύ ιδιαίτερο συνδυασμό χαρακτηριστικών. Στο μέλλον, όταν βρεθούν περισσότερα απολιθώματα σε άλλες σύγχρονες τοποθεσίες, θα είμαστε σε θέση να καταλήξουμε σε ένα πιο στέρεο συμπέρασμα σχετικά με την ταυτότητα αυτού του είδους".

Το αρχαιότερο ανθρώπινο απολίθωμα που έχει βρεθεί μέχρι στιγμής στην Πορτογαλία είναι το γνωστό κρανίο της Aroeira, ηλικίας περίπου 400.000 ετών. Ανακαλύφθηκε το 2014 στο σπήλαιο Aroeira από ομάδα αρχαιολόγων της Φιλοσοφικής Σχολής του Πανεπιστημίου της Λισαβόνας, με επικεφαλής τον João Zilhão.

https://repositorio.ulisboa.pt/handle/10451/3046

https://repositorio.ulisboa.pt/handle/10451/3046Crânio da Aroeira