Η αξιοποίηση εργαλείων τεχνητής νοημοσύνης στις επιθέσεις κατά του Ιράν εγκαινιάζει, σύμφωνα με ειδικούς, μια νέα εποχή πολεμικών επιχειρήσεων, όπου οι αποφάσεις λαμβάνονται με ταχύτητα που προσεγγίζει – ή και ξεπερνά – «την ταχύτητα της σκέψης».

Παράλληλα, εντείνονται οι ανησυχίες ότι ο ανθρώπινος παράγοντας ενδέχεται να περιοριστεί σε μια τυπική επικύρωση επιλογών που έχουν ήδη διαμορφωθεί από αλγορίθμους.

Σύμφωνα με δημοσιεύματα, το μοντέλο τεχνητής νοημοσύνης Claude της εταιρείας Anthropic χρησιμοποιήθηκε από τον αμερικανικό στρατό στο πλαίσιο των μαζικών πληγμάτων.

Η τεχνολογία αυτή «συντομεύει την αλυσίδα θανάτου» [σ.σ. “kill chain”, δηλαδή τη διαδικασία από την αναγνώριση στόχου έως την έγκριση και την εκτόξευση του πλήγματος.]

Οι ΗΠΑ και το Ισραήλ, που είχαν ήδη αξιοποιήσει AI για εντοπισμό στόχων στη Γάζα, πραγματοποίησαν σχεδόν 900 πλήγματα σε ιρανικούς στόχους μέσα στις πρώτες 12 ώρες των επιχειρήσεων.

Κατά τη διάρκεια αυτών των επιθέσεων, ισραηλινά πλήγματα οδήγησαν στον θάνατο του ανώτατου ηγέτη του Ιράν, αγιατολάχ Αλί Χαμενεΐ.

«Συμπίεση απόφασης» και κίνδυνος περιθωριοποίησης του ανθρώπου

Ακαδημαϊκοί που μελετούν την τεχνολογία στον πόλεμο επισημαίνουν ότι η τεχνητή νοημοσύνη καταρρίπτει δραστικά τον χρόνο σχεδιασμού πολύπλοκων επιχειρήσεων – φαινόμενο που αποκαλείται «συμπίεση απόφασης» (σ.σ. “decision compression”).

Ο φόβος είναι ότι στρατιωτικοί και νομικοί εμπειρογνώμονες μπορεί να καταλήξουν απλώς να επικυρώνουν προτάσεις που έχουν ήδη παραχθεί από συστήματα AI.

Το 2024, η Anthropic ενσωμάτωσε το μοντέλο της σε υπηρεσίες του αμερικανικού Πενταγώνου και άλλους φορείς εθνικής ασφάλειας, με στόχο την επιτάχυνση του πολεμικού σχεδιασμού.

Το Claude αποτέλεσε μέρος συστήματος που ανέπτυξε η εταιρεία αμυντικής τεχνολογίας Palantir σε συνεργασία με το Πεντάγωνο, για τη βελτίωση της ανάλυσης πληροφοριών και την υποστήριξη λήψης αποφάσεων.

Ο Κρεγκ Τζόουνς, λέκτορας πολιτικής γεωγραφίας στο Πανεπιστήμιο του Νιούκαστλ και ειδικός στις «αλυσίδες θανάτου», σημειώνει ότι «η “μηχανή” του AI κάνει εισηγήσεις για στόχους με ταχύτητα που σε ορισμένες περιπτώσεις ξεπερνά την ταχύτητα της σκέψης».

Όπως εξηγεί, ο συνδυασμός κλίμακας και ταχύτητας επιτρέπει ταυτόχρονα στοχευμένα πλήγματα τύπου άμεσου «αποκεφαλισμού» του στόχου και εξουδετέρωση των δυνατοτήτων αντεπίθεσης ενός εχθρού – διαδικασίες που σε παλαιότερους πολέμους θα απαιτούσαν ημέρες ή εβδομάδες.

Πώς λειτουργούν τα συστήματα

Τα σύγχρονα συστήματα AI μπορούν να επεξεργάζονται τεράστιους όγκους δεδομένων, από εικόνες drones και υποκλοπές επικοινωνιών έως πληροφορίες που προέρχονται από ανθρώπινες πηγές.

Το σύστημα της Palantir, βασισμένο σε μηχανική μάθηση, εντοπίζει και ιεραρχεί στόχους, προτείνει οπλικά συστήματα με βάση τα διαθέσιμα αποθέματα και την προηγούμενη αποτελεσματικότητά τους, ενώ αξιολογεί και τη νομική βάση ενός πλήγματος μέσω αυτοματοποιημένης λογικής.

Ο Ντέιβιντ Λέσλι, καθηγητής Ηθικής και Τεχνολογίας στο Πανεπιστήμιο Queen Mary του Λονδίνου, προειδοποιεί για τον κίνδυνο «γνωστικής αποφόρτισης», καθώς οι άνθρωποι που λαμβάνουν την τελική απόφαση μπορεί να νιώθουν αποστασιοποιημένοι από τις συνέπειες, επειδή η επεξεργασία έχει ήδη γίνει από το σύστημα.

Το περασμένο Σάββατο, σύμφωνα με ιρανικά κρατικά μέσα, 165 άνθρωποι – πολλοί εκ των οποίων παιδιά – σκοτώθηκαν σε πλήγμα που έπληξε σχολείο στο νότιο Ιράν.

Ο ΟΗΕ χαρακτήρισε το περιστατικό «σοβαρή παραβίαση του ανθρωπιστικού δικαίου», ενώ ο αμερικανικός στρατός ανακοίνωσε ότι εξετάζει τις σχετικές αναφορές.

Η διεθνής διάσταση

Δεν είναι σαφές ποια συστήματα AI διαθέτει το Ιράν στις στρατιωτικές του δομές, αν και έχει ισχυριστεί ότι χρησιμοποιεί τεχνητή νοημοσύνη στην καθοδήγηση πυραύλων.

Ωστόσο, το πρόγραμμα AI της Τεχεράνης, επιβαρυμένο από κυρώσεις, θεωρείται περιορισμένο σε σύγκριση με τις υπερδυνάμεις της τεχνολογίας – τις ΗΠΑ και την Κίνα.

Λίγες ημέρες πριν από τα πλήγματα, η αμερικανική κυβέρνηση είχε ανακοινώσει ότι θα απομακρύνει σταδιακά την Anthropic από ορισμένα συστήματα, μετά την άρνηση της εταιρείας να επιτρέψει τη χρήση της τεχνολογίας της σε πλήρως αυτόνομα όπλα ή σε επιτήρηση Αμερικανών πολιτών.

Παρ’ όλα αυτά, το σύστημα παραμένει σε χρήση έως την ολοκλήρωση της μετάβασης. Ανταγωνίστρια εταιρεία, η OpenAI, υπέγραψε ήδη συμφωνία με το Πεντάγωνο για στρατιωτική αξιοποίηση των δικών της μοντέλων.

Όπως επισημαίνει ο Λέσλι, το βασικό πλεονέκτημα είναι «η κατάρρευση του χρόνου σχεδιασμού από ημέρες ή εβδομάδες σε λεπτά ή δευτερόλεπτα».

Ωστόσο, αυτό συνεπάγεται και δραστικά περιορισμένο χρόνο για ουσιαστική ανθρώπινη αξιολόγηση.

Η Πρεράνα Τζόσι, ερευνήτρια στο Royal United Services Institute, τονίζει ότι η χρήση AI επεκτείνεται ραγδαία στα αμυντικά συστήματα πολλών χωρών – από τα logistics και την εκπαίδευση έως τη διαχείριση αποφάσεων και τη συντήρηση.

Όπως λέει, «η τεχνητή νοημοσύνη επιτρέπει στους υπεύθυνους λήψης αποφάσεων να αυξήσουν δραστικά την παραγωγικότητα και την αποδοτικότητά τους, συνθέτοντας δεδομένα με πολύ ταχύτερο ρυθμό».

Ο πόλεμος στο Ιράν φαίνεται έτσι να λειτουργεί ως ορόσημο, όχι μόνο για τη γεωπολιτική ισορροπία, αλλά και για τη μετάβαση σε μια εποχή όπου η ταχύτητα του πολέμου καθορίζεται πλέον από τους αλγορίθμους.

Σφοδρή επίθεση στον Ντόναλντ Τραμπ, με βαριές εκφράσεις, από τον ανώτατο ηγέτη του Ιράν, Αλί Χαμενεΐ, καθώς χαρακτήρισε τον πρόεδρο των ΗΠΑ «εγκληματία» και τον κατηγόρησε ως υπεύθυνο για «τους θανάτους, τις ζημιές και τη δυσφήμιση που προκάλεσε στον ιρανικό λαό» κατά τη διάρκεια των πρόσφατων διαδηλώσεων.

«Η τελευταία αντι-ιρανική στάση ήταν διαφορετική στο ότι ο Αμερικανός πρόεδρος ενεπλάκη προσωπικά», είπε ο Χαμενεΐ.

Σύμφωνα με το Al Jazeera, ο Χαμενεΐ δήλωσε ότι παράγοντες συνδεδεμένοι με τις Ηνωμένες Πολιτείες και το Ισραήλ ευθύνονται για τον θάνατο «εκατοντάδων χιλιάδων» ανθρώπων κατά τη διάρκεια των αντικυβερνητικών διαδηλώσεων στη χώρα.

Κατηγόρησε τις δύο χώρες για άμεση εμπλοκή στη βία, περιγράφοντας τον πρόεδρο των ΗΠΑ Ντόναλντ Τραμπ ως «εγκληματία». «Η τελευταία εξέγερση κατά του Ιράν ήταν διαφορετική, καθώς ο πρόεδρος των ΗΠΑ ενεπλάκη προσωπικά», είπε σύμφωνα με όσα μετέδωσαν τα κρατικά μέσα ενημέρωσης του Ιράν.

Οι ιρανικές αρχές κατηγορούν όλο και περισσότερο τις ξένες δυνάμεις για τις αναταραχές, κατηγορώντας τους μακροχρόνιους γεωπολιτικούς αντιπάλους τους – κυρίως το Ισραήλ και τις ΗΠΑ – ότι υποθάλπουν την αστάθεια.

Ο Χαμενεΐ προειδοποίησε ότι, ενώ το Ιράν θα αποφύγει την κλιμάκωση πέρα από τα σύνορά του, όσοι θεωρούνται υπεύθυνοι θα αντιμετωπίσουν τις συνέπειες. «Δεν θα σύρουμε τη χώρα σε πόλεμο, αλλά δεν θα αφήσουμε τους εγχώριους ή διεθνείς εγκληματίες ατιμώρητους», δήλωσε.

Η πρώτη δημόσια παραδοχή

Σε ρεπορτάζ από την Τεχεράνη, το Al Jazeera εξηγεί ότι οι δηλώσεις του Χαμενεΐ επιβεβαίωσαν σε μεγάλο βαθμό τη μακροχρόνια θέση του Ιράν, αλλά εισήγαγαν επίσης μια σημαντική νέα αξίωση σχετικά με τις απώλειες.

Ο Χαμενεΐ ισχυρίστηκε ότι η εμπλοκή των ΗΠΑ ήταν βαθύτερη από ό,τι σε προηγούμενες αναταραχές. «Είπε ότι σε προηγούμενες διαμαρτυρίες η παρέμβαση των Αμερικανών ήταν περιορισμένη, αλλά αυτή τη φορά ο πρόεδρος των Ηνωμένων Πολιτειών ήταν κεντρική φιγούρα σε αυτό το διεθνές σχέδιο εναντίον του Ιράν», εξηγεί ο ανταποκριτής του Al Jazeera.

Αυτό που ξεχώρισε, ωστόσο, ήταν η κλίμακα του υποτιθέμενου αριθμού των θυμάτων. «Ένα νέο στοιχείο στην ομιλία του είναι ότι για πρώτη φορά δίνει μια εικόνα του αριθμού των ανθρώπων που σκοτώθηκαν» μετέδωσε το Al Jazeera και συμπλήρωσε: «Τόνισε ότι οι βίαιοι διαδηλωτές έχουν σκοτώσει χιλιάδες ανθρώπους».

Δεν υπάρχει ακόμη επιβεβαιωμένος αριθμός θυμάτων, αν και η αμερικανική οργάνωση για τα ανθρώπινα δικαιώματα HRANA αναφέρει ότι 3.000 άνθρωποι έχουν σκοτωθεί στις διαδηλώσεις. Μέχρι στιγμής, οι ιρανικές αρχές έχουν αναγνωρίσει δημοσίως εκατοντάδες θανάτους, συμπεριλαμβανομένων μελών των δυνάμεων ασφαλείας.

Η δήλωση του Χαμενεΐ αποτελεί την πρώτη φορά που η ανώτατη αρχή της χώρας αναφέρεται σε χιλιάδες θύματα.

Σύμφωνα με το Al Jazeera, η δήλωση αυτή συνάδει, τουλάχιστον εν μέρει, με τις ισχυρισμούς ορισμένων διεθνών οργανώσεων για τα ανθρώπινα δικαιώματα. «Λένε ότι ο αριθμός των νεκρών είναι πολύ υψηλότερος από αυτόν που ανακοινώνουν δημοσίως οι αρχές» εξηγεί το Al Jazeera.